2026 жылдың 30 қаңтарында Астана қаласында «Қазақстандағы саяси қуғын-сүргін құрбандарының негізгі базалық санаттары мен кіші санаттарын іргелі зерттеу және оларды толық ақтау процестері» атты үкіметтік Бағдарламалық-нысаналы қаржыландыруды (бұдан әрі – БНҚ) жүзеге асыру мақсатында «Қазақстандағы кеңестік кезеңдегі жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандары мен зардап шеккендерді толық ақтау жолдары» тақырыбында республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция өтті.<br>

2020 жылғы 24 қарашада Қазақстан Республикасының Президенті Қ.К. Тоқаевтың Жарлығымен жазықсыз құрбандар мен зардап шеккендерге қатысты тарихи әділеттілікті қалпына келтіру мақсатында Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссия (бұдан әрі – Мемлекеттік комиссия) құрылғаны жұртшылыққа белгілі.
Мемлекеттік кеңесші Е.Қарин 2023 жылғы желтоқсанда Мемлекеттік комиссия жұмысын қорытындылай келе, оның Қазақстандағы кеңестік кезеңдегі жаппай саяси қуғын-сүргінді зерттеу бойынша үлкен ұйымдастырушылық, ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізгенін, архивтерді құпиясыздандыру, 1920-1950 жылдардағы бұрын зерттелмеген және ақталмаған саяси қуғын-сүргін құрбандарын жүйелі түрде зерттеу жұмыстарын ұйымдастырғанын атап өтіп, жұмыстың нақты цифрлық нәтижелерін жариялады.
Бүгінгі таңда Мемлекеттік комиссия тұжырымдарының іргелі ғылыми зерттеулерін Жобалық кеңсе мен Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының Астана қаласындағы филиалы жалғастыруда. Конференцияда белгілі заңгер-ғалым И.Ш. Борчашвилидің жетекшілігімен ғалымдар мен сарапшылар тобы әзірлеген келесідей заң жобаларының мазмұнын жетілдіру мәселелері талқыланды:
• «Саяси қуғын-сүргін құрбандары мен зардап шеккендерді толық заңдық ақтау туралы»;
• «Қазақстанның тәуелсіздігі үшін күресушілерді саяси ақтау және олардың мәртебесі туралы».
Жобалық кеңсенің жетекшісі С.Қасымов өз сөзінде жоғарыда аталған заң жобаларының айрықша әрі эксклюзивті екенін, олар Мемлекеттік комиссия материалдары негізінде және халықаралық құқықтық құндылықтар мен стандарттарға сәйкес дайындалғанын атап өтті. Ол тарихи әділеттілікті қалпына келтіру, сондай-ақ Қазақстанның прогессивті мемлекеттік және қоғамдық дамуы, оның өркениетті әлемдегі беделін арттыру үшін бұл заңдарды қабылдаудың қажеттілігі мен өзектілігін дәйектеді. Сондықтан, электоралдық кезеңде бұл мәселелер талқыланады деп үміттенеді. Конференцияның мақсаты – заң жобаларының мазмұнын барлық бағыттар бойынша пысықтап, Парламентте қарауға дайындау.
Баяндамашы, жоғарыда аталған заң жобаларында ақтау туралы мәселе көтеріліп отырған қазақстандық құрбандардың көптеген санаттары бұрынғы Кеңес Одағының басқа республикаларында, қазіргі тәуелсіз мемлекеттерде, сондай-ақ Шығыс Еуропа елдерінде әлдеқашан ақталғанын айтты.
Ескі Қазақстанның бұрынғы басшылығы саяси қуғын-сүргінге қатысты архивтерді жауып тастап, республикадағы кең көлемдегі саяси репрессиялардың ерекшеліктерін кешенді зерттеуге мүмкіндік бермеді. «Қазақстандағы Кіші Қазан» халыққа қарсы бағдарламасының 15-ке жуық революциялық-күштеу саяси науқандары іргелі түрде зерттелмеді.
С. Қасымов бұл заңдарды қабылдаудың негізгі мақсаты Президентіміз Қ.К. Тоқаевтың кеңестік кезеңдегі қуғын-сүргін құрсауына түскен қазақстандықтарға қатысты тарихи әділеттілікті қалпына келтіру туралы идеяларын іске асыру екенін түсіндірді. Ол Мемлекеттік комиссия мен Жобалық кеңсе жұмысына тартылған ғалымдар мемлекеттік қауіпсіздікті нығайтуға, азаматтардың мүдделерін қорғауға және Қазақстанның сөзбен емес іспен жанашыр патриоттарын тәрбиелеуге бағытталған конституциялық реформаларды қолдайтынын айтты.
Сондай-ақ, ол Қазақстанның ұлттық бостандығы мен аумақтық тұтастығы үшін күрескендерді саяси ақтау Президентіміз жариялаған «Тәуелсіздік бәрінен қымбат!» ұлттық идеясын қолдауға бағытталғанын негіздеді.
С.Қасымов Қазақстан патриоттарын Президентке әділетті мемлекет құру жолындағы стратегиялық міндеттерді шешуге көмектесуге, саяси жүйемізді либералды және демократиялық реформалауға жәрдемдесуге шақырды.
Конференция барысында елімізге танымал ғалымдар, атап айтқанда академик Ш. Құрманбайұлы; ғылым докторлары – Ю. Шаповал, С. Жакишева, И. Борчашвили, Қ. Айтхожин, Е. Абайделдинов, Қ. Балтабаев; ғылым кандидаттары – Ш. Нағымов, К. Балтабаева, Т. Алланиязов, С. Исаева; мемлекет және қоғам қайраткері – М. Жақыпов және басқа да ғалымдар мен сарапшылар баяндама жасады.
Тарихшы ғалымдар Мемлекеттік және өңірлік комиссиялардың материалдарына, сондай-ақ өз зерттеулеріне сүйене отырып, әрқайсысы өз тақырыбы бойынша жоғарыда аталған заңдарды қабылдаудың қажеттілігі мен сұранысқа ие екендігі туралы бұлтартпас нақты ғылыми дәлелдер келтірді. Олар 1991 жылы тәуелсіздік жарияланғаннан кейін Қазақстан билігі еліміздегі жаппай саяси қуғын-сүргіннің ерекшеліктерін, олардың Қазақстан халқы үшін зардаптарын кешенді және жан-жақты зерттеуге мүмкіндік бермегенін айтты. Атап айтқанда, әлеуметтік-экономикалық, гуманитарлық және демографиялық апат – «Ашаршылыққа» әкеліп соқтырған «Қазақстандағы Кіші Қазан» халыққа қарсы бағдарламасының 15-ке жуық саяси науқандарының революциялық-күштеу жолымен жүзеге асырылуы іргелі түрде зерттелмеген.
Ғалымдар 2020 жылғы 24 қарашада ҚР Президенті Қ.К. Тоқаевтың Жарлығы қабылданып, Мемлекеттік комиссияның құрбандарды толық ақтау бойынша ауқымды жұмысы басталғаннан кейін, ақырында саяси қуғын-сүргіннің толық көрінісін шынайы, жан-жақты әрі әділетті зерттеуге, құрбандар мен зардап шеккендердің негізгі санаттарын анықтау, сондай-ақ Парламенттің тиісті заңнамалық актілерді қабылдауы басталатынына сенгендерін атап өтті.
Алайда, Мемлекеттік комиссия мерзімінен бұрын жабылғаннан кейін бұл жоспарлар кейінге қалды. Бірақ, Жобалық кеңсе мен ғалымдардың жүйелі әрі мақсатты жұмыстарының арқасында іргелі ғылыми зерттеулер жалғасуда. Қазір Президент бастаған істі аяғына дейін жеткізетін уақыт келді.
Заңгер ғалымдар белгілі себептермен бұрын Қазақстандағы жаппай саяси қуғын-сүргінді ғылыми тұрғыдан зерттеуге заңгерлердің тартылмағанын, сондықтан елімізде саяси қуғын-сүргіннің заңдық табиғаты мен аспектілерін зерттеудің дербес мектебі қалыптаспағанын мәлімдеді. Баяндамашылар бұрынғы Кеңес Одағының одақтас республикаларындағы, сондай-ақ Шығыс Еуропа елдеріндегі ұқсас тоталитарлық партиялық-кеңестік режимнің құрбандарын толық ақтау бойынша заңнамалық актілерді қабылдаудың және мемлекеттік шаралардың саяси-құқықтық бағалануының тәжірибесін мысалға келтірді.
Ғалымдар сондай-ақ Президенттің «Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссия құру туралы» Жарлығының сөзсіз іске асырылуын қолдады, себебі бірінші кезекте бұл мемелкеттің міндеті. Сондықтан, саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау үшін талқыланып жатқан жоғарыда аталған 2 заң жобасының қабылдануы, біріншіден, Мемлекеттік комиссия жүргізген жұмыстың өз деңгейінде аяқталуы болса, екіншіден, әділетті мемлекет құрудың сенімді саяси-құқықтық және ғылыми-құқықтық негізі болады.
Осындай мәселелерді шынайы шешу нәтижесінде жұртшылық алдағы конституциялық және саяси реформаларды қолдап, «халық үніне құлақ асатын мемлекет» пен азаматтық қоғам институттарын өркениетті құруға белсенді қатысатын болады.
Конференцияда көтерілген мәселелерді талқылау қорытындысы бойынша тиісті Қарар қабылдады.
Конференция қатысушылары жоғарыда аталған Заңдар қоғамның, халықтың көпжылдық сұранысы екендігін түйіндеді.