Орынбасар Бақытұлы Жақаев: Жыл сайын 31 мамыр – саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күнін күпті көңілмен, көкірегіме тығылған өксікпен өткізетінім рас. Себебі бұл – менің тарихым, менің өмірім. Өткен өмірдің өткелдерін бірде жүзіп өттім, бірде бата жаздап, бағытыма қайта келдім. Жасым жетпістің жетесіне келгенде Тәуелсіз Қазақстанымда алып ағаштай тамыр жайып, ұрпағым өрбігенде көрген қиындығым, кешкен бейнетім ұмытылар ма? Мен бір жалғыздан қалған тұяқпын, өр рухты бабамның жолын жалғастырушы өренмін. Тегім – Жақаев, атым – Орынбасар. Әкем аты – Бақыт. Бақыттың әкесі – Жақаев Тоқтамыстың тарихын – сонау сұрапыл жылдардағы сайқал саясаттың құрбаны болған жанның тарихын, кейінгі ұрпағыма айту – парызым. Атам Тоқтамыс 1892 жылы сол кездегі Гурьев облысы Маңғыстау ауданы Бузузинск болысы бірінші Итим ауылында туылған, молда болған. Сталиндік саясаттың ызғары барлық жерде үстемдік құрып тұрған уақытта Адайлардың адуынды, қайсар мінезінен қорқасоқтап, олардың бірігіп, мықты күшке айналып кетпеуін әріден ойлаған жандайшаптар оларды жан-жаққа ыдыратуды қолға алады. Сөйтіп, Атыраудан 60 үй Адайды Ақтөбе облысы Мәртөк ауданына қоныстандырады. Мәртөкке келіп, Күмістөбе ауылсоветі «Шаруа» колхозын құрған, ал атам сол колхоздың төрағасы болған. Әжемнің айтқан естелігінен білетінім – атамды 1938 жылдың 21 ақпанында «Кеңес үкіметіне қарсы ұлттық ұйымға қатысты, қарсы көзқараста», - деген айыппен колхоз төрағасы ретінде жиналыс жасап тұрған жерінен екі пар атты шанамен келіп алып кеткен. «Шаруадан» әкетілген екі адамның біреуі Тоқтамыс атам болса, екіншісі – атамның немере інісі ауылсовет төрағасы – Назаргелдин Аман еді. Айыпталғандар Мәртөкте үш күн тұтқында болып, кейін Ақтөбеге жөнелтілген. Әжем Аманқыздың естелігі бойынша тәркіленген заттар – сиыр, ат, ер-тұрманымен бірге, тұлып және былғары екен. Бұл заттардың ішінде сегіз қанатты киіз үй де болған. Әжеме тәркіленген заттар жөніндегі анықтама қолына ұстатылғанымен, аңырап қалған кейуана оның қайда қалғанын білмейді. 31 жасында жалған айыппен жарынан айырылған, 6 жасар қызы Назгүл мен 12 жасар ұлы, менің туған әкем – Бақытпен «Халық жауының» семьясы деген таңба басылған күйі әжеміз Аманқыз шарасыздан қала береді. Атама 1938 жылы атуға үкім шығарылған. Алайда ауыздары қанға малынған, бас ал десе шаш алатын атқамінерлер әжем Аманқызға жарының 10 жылға бас бостандығынан айырылып, 1942 жылы 10 ақпанда өкпе ауруынан қайтыс болды деген жалған анықтама беріп, адастырып баққан. 1960 жылдың 28 қыркүйегінде Ақтөбе облыстық сотының үкімімен атама тағылған айыпқа ешқандай дәлел болмағандықтан, толығымен алынып тасталды. Сөйтіп, тарих таразысында әділеттік орнады. Алайда Тәуелсіз Қазақстан тарихының қалтарыстарында қалып қойған осы бір қуғын-сүргін құрбандарының есімдерін ұлықтау, еліне адал қызмет атқарған, сайқал саясаттың құрбаны ғана болғанын келер ұрпаққа жеткізу жұмыстарының аздығы, әрине, көңілімді қынжылтады. Мәлімет берген: Орынбасар Бақытұлы Жақаев. Ақтөбе қаласы, 2023 жыл. Материалды баспаға дайындаған: Құралай Қуандыққызы Сәрсембина, Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының Астана қ. филиалы, тарих ғылымдарының кандидаты.