<p>         Жауап беруші – Сәбитова Разия Махамбетқызы, Шығыс Қазақстан облысы, Бесқарағай ауданы, Жетіжар ауылынан. </p> <p>             Олар 1962 жылы 22 сәуірде Чугучактан қоныс аударған. Бірінші тұрғылықты жері Үржар ауданынының Науалы ауылында. Туыстарының үйінде тұрған олар 2 жылдан кейін Бесқарағай ауданы, Семиярка ауылына қоныс аударған (аудио файл Разия, 75 жаста, Шығыс Қазақстан облысы, Бесқарағай ауданы, Жетіжар қаласы). </p> <p>             Мен, Сабитова Рәзия Махамбетовна, найман руынан, найман Мұрын Құттықадамнан (Ақсуат ауылының маңында тұрдым). Мен Қазақстанға 13 жасымда келдім. 1932 жылы анамның әкесі Тоқбай ашаршылық кезінде Қытайға кеткен. Анам Разия Тоқбаева 4 жаста еді. Әкем Қытайға Үржар ауданындағы Науалы ауылынан кеткен. </p> <pre>Мен Қытайда тұрғанда Қытай мен Қазақстан арасында жақсы қарым-қатынас болды, Чугучактағы Молотов мектебінде оқыдым, мектепте орыстар, қазақтар, ұйғырлар, татарлар оқыды. Біз жақсы қарым-қатынаста болдық. Араб жазуын үйрендік. Әкем Қытайда егінші болып жұмыс істеді, қауын екті, жағдайы онша жақсы болмады, анам ауруханада жұмыс істеді. Ата-анам басқа қазақтардан елге қайту туралы естіп, бір ақсақалдан (аты есімде жоқ) 9 отбасы (көршілерімен) Қазақстанға көшуді ұйғарды. 1962 жылдың 22 сәуіріне қараған түні (қытайлар білмесін деп) 9 арбамен (арбада балалар болған) өзеннің бойындағы шекарадан (атын ұмытып қалдым) ең қажетті заттарды ғана алып өттік. </pre><pre>Шекарадан өткен бір ақсақал: «Мен өз жеріме, ата-бабамның еліне оралдым» деп жылап жіберді. Әкем орысша білмейтін, бірақ сиырлар дыбыс шығармас үшін ауыздарын шүберекпен жауып (олар иттермен бірге) өткізіп жіберуге шекарашылармен келісті. Анам бірден шекарадан өте алмай, кейін бір атаның көмегімен өтті. Шекарадан өткенде Қытайдың ақшасын кеңестік ақшаға айырбастаған. Шекарадан өткеннен кейін дезинфекциядан өттік.Үржарға келгенімізде бөлек шықтық. Дереу сақманға жіберді (жаңа туған қозы-қозыларды бағып). Анам аспаз, әкем сахман, біз балалар жылап, қозы баққанбыз. Кейін Науалы ауылындағы әкемнің туыстары (ағасы, әпкесі) бізді өз ауылына апарды. Бізге үйінің бір бөлігін берді. Мұнда қазақша оқыдық, жаңа әріптерді үйрендік. </pre> <p> Біз Қытайдан кетіп қалған соң анамның әкесі Қытайдағы біз тұрған үйді көруге барыпты, ол үйімізді қытайлар басып алғанын айтты. Атамыз үйімізден құнды зат алуды ойлап айнаны алған екен, кейін үйіне қайтқанда оны сындырып алыпты. Кейiрек 1964 жылы әкем мен анам Науалыдан Семияркаға көшiп келіп, онда үш балалы болады, әкем туыстармен тұра алмайды, нағашы атам жалғыз қызын өзiне жақын көшіріп алады. Менің әкем ерте қайтыс болды. Осы жерде орысша мектеп бітірдім, тұрмысқа шықтым, дүниеге бала әкелдім, қазір балалар да әр тарапқа кетті. </p> <p>             Жылдар бойы Қытайдан келгендерді «мао», «қытай» деп атап, мектепте мазақтағанын көп естідік. Көп жылап, анама шағымдандық, ол: «Айта берсін, кінәні өздері көтереді»- деді. Қазір олар қандастар деп аталады. Қытайдан келгенде бізге үй салуға көмектеспеді. </p> <p>             Сұқбат материалдары 1916-1930 жылдардағы мемлекеттің жазалау әрекеттері мен саяси қуғын-сүргіннің салдарынан Қазақстаннан кетуге мәжбүр болған қазақ босқындарын зерттеу, дайындау және оңалту жөнінде ұсыныстар енгізу жөніндегі республикалық жұмыс тобы мен Шығыс Қазақстан облысы аймақтың комиссиясынан ұсынылды. </p>