Мен Жақанұлы Бисен 1933 жылы 30 мамырда дүниеге келгенмін. Қазіргі күні Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Қаражар ауылында тұрамын. Менің әкем – 1894 жылы дүниеге келген Жақан Аманов, анам – 1894 жылы туылған Халипа Аманова. Әкем бай деген айыппен ұсталған. Әкем ұсталғанда мен 4 жаста, ағам 7 жаста болды. Әкемнің әкесі Аман 1927 жылы қайтыс болған, ал әжем 1946 жылы10 наурызда 86 жасында қайтыс болды. Есімі Бақтылы. Балаларын ұстағанда тірі болған. Менің есімде қалғаны әкемнің мені маңдайымнан сипап отыратыны. Әкем 4 ағайынды болған. Ең үлкені – Қобылаш ерте қайтыс болған. Одан кейін менің әкем Жақан, Әбдір, Асан (1900 жылы туған). Асан атам жастайынан қайтыс болған. Асаннан Қарағұл деген 1931 жылы туған бір бала қалған.1981 жылы қайтты. Оның ұрпақтары бар. <br> Әбдірден бір қызы болды. Есімі Тәжен. Оның да ұрпақтары бар. Сонымен Аман атамнан Жақан мен Әбдір ғана қалған. Екеуін де «байдың баласы» деп, жергілікті атқамінерлер қудалап жоқ қылды. Әкемнің інісі 1897 жылы туған Аманов Әбдір де жазықсыз ұсталған. Тергеу ісінде түрлі жалған айғақтар жазулы. «Троцкиймен байланысты», «бай болған» деген жала жабылып, екеуін де 10 жылға соттаған. 1943 жылы екеуі де Красноярск өлкесінде қайтыс болған. Әкемізден екі бала қалдық. Ағамның аты Артық Жақанұлы. Ол 1930 жылы желтоқсанда Қаражар ауылында (ол кезде Табын, қазіргі Байғанин ауданы) туған. Артық ағам 2012 жылы 12 мамырда Ақтөбе қаласында қайтыс болды. Есейіп ес білгеннен кейін шешемізден сұрағанда «1937 жылы қараша айында 1894 жылы туған сендердің әкелерің, менің күйеуім Аманов Жақанды, 1897 жылы туған қайным Аманов Әбдірді алып кетті. Олардың не үшін ұсталғанын білмейміз. Оны білудің өзі қиямет-қайым болатын. Сөйтіп, екі шаңырақта жылағаннан басқа күшіміз жоқ сегіз жан аңырап қалдық», - деген еді. Шешемнің қуғын-сүргінге ұшырағанын мен білмеймін, кішкентай кезімде шешеммен еріп барғанда темір тарелкамен, темір қасықпен тамақ ішкенім есімде... <br> «Халық жауының баласы» деген «атақ» өмірімізге кедергі болды. 1940 жылдың күзі еді. Ауыл балаларымен асық ойнап жүргенімізде үстінде түйе жүн шекпені бар, ұзын бойлы, селдір мұртты бір қарасұр адам арнайы бұрылып келіп: «сендер халық жауының балаларымен неге асық ойнайсыңдар, жолатпаңдар, бәлесі жұғады», - деп қуып жіберді. «Халық жауының баласы» деген сөз арқамызды аяздай қарыды. Мен де, ағам да жігеріміз құм болып, бір ауыз сөз де, жауап та айта алмай еңіреумен үйге келдік. Анамыздың «Жыламаңдар қарақтарым, оған да бір күн туар, әлі-ақ азамат боларсыңдар, «асқанға тосқан» деген сөз бар. Тасыған төгілер, көкелерің мен ағаларың да ағарып келер», - деп айтқан сөзі жасыған жігеріміз бен қуатымызды шыңдап тастағандай болды Біздерді әке үшін күйдіреді деген ойда жоқ шағымыз. Бір күні мектептен келсем, үй адамдарының бәрі жылап отыр. Олар Әбдір ағамның қызы Тәжен апамды қоршап алған. Апам 6 класта оқитын. Халық жауының қызы болғандықтан комсомолға өткізбеген. Сонда әкеміздің шешесі Бақтылы: «Әй, құлындарым-ай, жыламаңдар, жасымаңдар, ақ матаға жұққан кір кетпеуші ме еді, шыдамдық керек»,-деп қуат бергені әлі есімде. 7 класта оқып жүргенімде класс жетекшіміз комсомолға өтетін оқушылардың тізімін алды. Мен де бармын. Ұзамай тізімнен шығарып, комсомолға алмады.. Мен оқу бітіргеннен кейін заңгер мамандығын оқытатын оқуға түскім келді. Бірақ мені «байдың баласы» деп оқуға алмады. Содан әскери болғым келіп, әскерилерді дайындайтын оқуға түскім келді. Бірақ оған да мені жолатпады... Бірақ мен өз қатарымнан қалмай Ақтөбе педагогикалық училищесін, Оралдағы А.С. Пушкин атындағы педагогикалық институтының қазақ тілі мен әдебиеті бөлімін ойдағыдай бітірдім. Анамыз берірек келе әкеміз бен оның інісі туралы айтатын болды. «Біздің ендігі тілегіміз сендер сау болыңдар. Әкең мен ағаңды алып кеткен бойда ағайынның өзімен қатынасуға тыйым салынды. Біздерді мүсіркеген Салқынбай, Ораз, Төреханның ізіне түсіп, «Ісіміз бағулы болды. Колхоздан алғашқы әзірде оқшаулатты», - деп ақырын айтып, біреу естіп тұрған жоқ па дегендей, есікке жалтаң-жалтаң қарайтын. Іштегі үлкен қасірет-қайғысын білдірмеймін десе де, күрсінген демінен, жүзінен байқалып тұратын еді. 1969 жылы наурыз айында шешемдей етіп өсірген жеңешеме (Әбдір ағамның әйелі) «біздің адамдарымыздың не үшін ұсталғанын, өлі ме, тірі ме білмейміз. Тиісті орындарға хат жазып, сұрау салсақ қайтеді? Қандай ақыл қосасыз», - дедім. Жеңешем тұңғиық ой үстінде. Қосағынан айырылғанына 32 жыл болса да, оралар деген үміт отын өшірмей, талай күн мен түнді ұйқысыз өткізген, жолдасының шаңырағын құлатпай отырған жеңешем төмен түскен басын тік көтеріп: «Ұмытатын болыпппын, Әбдір ең соңғы хатын 1943 жылдың көкек айында жазған еді. Онда қайынағамды (менің әкем Жақанды айтып отыр) қасымнан тастамай бірге жүріп жатырмын деген. Содан хабарсыз, қайдан білейін қалай болатынын», - деді. Содан соң «жазсаң жаз, өзің болып емес, мен болып жаз, жазықсыз торға түскендердің көз жасына өзім араласайын. Менің одан басқа не күш қуатым қалды», - деді. 1969 жылы 18 сәуірде Қазақ ССР Министрлер кеңесі жанындағы Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің Ақтөбе облыстық басқармасына хат жаздық. Сол жылы 10 маусымда жауап келді. Онда Аманов Жақан мен Аманов Әбдірдің істерін облсотқа жолдағаны айтылған. <br> Тамыз айында облсот кеңсесіне бардым. Әкем мен әкемнің інісінің «Жеке істерімен» таныстым.. Жұқалау келген екі бөлек іс (Дело) екен. 1969 жылы 6 тамызда өмірімде бірінші рет әкем мен оның інісінің «істерін» қолыма ұстадым. Толық оқып шықтым. Екеуіне де 10 жылдан үкім кесілген. Жақан 23 тамызда, Әбдір 21 желтоқсанда Красноярск өлкесінде тұтқында жүріп, 1943 жылы опат болған. Біреуі 38 парақ, екіншісі 20 парақтан тұратын жеке «істерінде» әкем мен оның інісін бай деп көрсеткен. <br> Шешеміз бен Әбдір ағамның әйелі Алтын жеңгемізден сұрағанымызда: «Арғы аталарымыздың өздеріне жетерлік малы болған, атамның малы ондай көп болмаса да өзіне, балаларының күнелтісіне жеткен, берірек келе осы жерге орын тепкенде әулетіне ішіп-жетерлік болды. Кейін ел ішіндегі жағдай, қыста мал бағудағы қиындығы көбеюін тежеді. 1927 жылы жақын туыстар Мәмбет, Ұзақбай, Мерген балалары да серіктікке мүше болды. Бекберген төңірегі 1926 жылдың күзінде, Нарынбай балалары 1930 жылға таман үдере көшті. Серіктікке кіргенімізде әулеттің әр отбасында 20-25-тен қой-ешкі, 2-3 түйеден ғана болды. Жұтқа ұшырамадық. Серіктіктің ішінде малдысы да, күйлісі де біз болдық», -дейтін. Облыстық қауіпсіздік комитетіндегі әкем мен әкемнің інісінің «жеке істерінде» 1929 жылы Әбдірдің 50 аты (соншама атты не үшін ұстайды), 200 қойы бар десе, 1930 жылы Әбдірдің 100 ірі қарасы, 500 малы бар деп екі есе өсіріп көрсеткен. Аманов Жақанның 100 ірі қарасы, 600 қойы болды деп «анықтама» берген. 1938 жылдың 15 тамызында Аманов Әбдір жазықсыздығын дәлелдегісі келіп, СССР-дің Бас прокурорына арыз жазған (арыз істе тіркеулі тұр, орыс тілінде толық нұсқасымен сақталған): «Мен Аманов Әбдір 1937 жылдың 10 қараша күні Ақтөбе облысы Табын ауданының НКВД өкілдерімен үйімде тұтқынға алынып, облыстық түрмеге түстім. НКВД-ның арнаулы үкімінің шешімімен 11 ақпан 1938 жылы комиссиялық этаппен Гждинскідегі НКВД түрмесіне жеткізілдім. Лагерьге 1938 жылдың 22 ақпанында келдім. Ерекше «үштіктің» айыбымен 58-бап 10-тармақпен 10 жылға буржуа (бай) болғаным үшін еңбекпен түзеу лагеріне жіберді. Стахановшылар қозғалысына қарсы болыппын, әрі ұжымшарға шөп шаппа деппін. «Үштіктің» қаулысы негізсіз. Куәсіз тағылған айып деп есептеймін. Өзімнің қысқаша өмірбаяныма келсем, әкем – шаруа, жер жыртушы, 1927 жылы өлді. Шешем үй шаруасында. Мен 1904 жылы тудым (дұрысы 1907 жыл). Сауатсызбын. Ауру себепті қызылдарға қызмет еткен жоқпын. Бай емеспін. Ұжымшарда 1927 жылдан тұрамын. 1934 жылы белсенді еңбек еттім. Шағын ауылда мен ғана жоспарды орындадым. Комиссированиеге жаттым. 1935 жылы ақтап, мал-мүлкімді қайырды, бұл туралы анықтамам бар. Бұрында сотталғаным рас, бірақ ол дұрыс емес еді, ақыры екі ай отырып құтылдым. Мен стахановшыларға қарсы тұрғаным жоқ. Колхозда жан-тәніммен еңбек еткенімді бәрі біледі. Менен бір рет қана 15 минут жауап алды. Айғақсыз айыптау қағазына қол қоюға мәжбүрледі, не жазылғанын білмеймін. Айғақшылармен кездесуімді айтқанмен орындамады, кімдер екенін айтпады. «Үштіктің» мұндай қаулы-шешімін бұзып, істің қайта қаралуын сұраймын. Халық жауы емеспін. Мұндай негізсіз жаманатты алып тастап, мені көпшілік арасында еңбек етуіме көмектесуіңізді сұраймын» -деп жазып, қолын қойған. Міне, саяси қуғын-сүргін қасіреті, оның зардабы. Менің әкем Жақан мен оның інісі Әбдір жазықсыз қудаланып, елден тыс жерде опат болды. Мәлімет берген: Бисен Жақанұлы. Ақтөбе облысы Байғанин ауданы. Материалды баспаға дайындаған: Құралай Қуандыққызы Сәрсембина, Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының Астана қ. филиалы, тарих ғылымдарының кандидаты.