Презентация книги «Өмір жолымдағы соңғы көш» в Алматы.

2022 жылдың 11 қазанында Алматыда «Өмір жолымдағы соңғы көш» кітабының тұсаукесері өтті. Оның авторы Әбдірахман Жәлелұлы Четин – әлемдік қазақ диаспорасына белгілі тұлға, Кельн қаласындағы (Германия) Қазақ мәдени орталығының құрметті төрағасы.

Әбдірахман 1935 жылы 30 қаңтарда Шыңжаң өлкесінде дүниеге келген. Зуха батырдың немересі болып келетін Четин Үндістанға Қытайдан қашып келген босқынның ауыр тағдырын бастан кешірді. 1954 жылдың аяғында ғана осы босқындар барған жерінде тұрақты тіркелу құқығы мен түрік азаматтығын алды.

1963 жылы қазанда еңбек миграциясы бойынша ол алғаш рет Германияға келіп, Генри Форд автомобиль зауытында жұмыс істеді. 1982 жылы Кельн қаласында қазақ мәдени орталығын құруға қатысты. Еуропада өткен 20 жылдан кейін ғана осы құрлықтағы 12 елдің қазақтары бірігіп, қазақ қауымын жат ортаға топтастыруды мақсат етіп, тұңғыш құрылтайын өткізді. 2003 жылы Еуропа қазақтары Әбдірахманға үлкен сенім білдіріп, оны Еуропа қазақтары федерациясының төрағасы етіп сайлады. Оның бастамасымен Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданы қазақтарын Еуропа қалаларында, атап айтқанда, Амстердам, Брюссель, Берлин, Кельн, Париж қалаларына таныстыру турлары ұйымдастырылды. Сөйтіп, бұрынғы жерлестер мен ағайын-туыс арасындағы байланыс орнап, үзілген байланыс қайта қалпына келтірілді.

Кітап авторының қиын балалық шағы, Шыңжаң генерал-губернаторы Шэн Шицайдың қуғын-сүргін саясатының салдарынан Алтай қазақтарының алдымен Цинхайға амалсыз қоныс аударуы туралы естеліктерін кітап авторы бүге шігесіне дейін суреттейді. Қытайдан босқан қазақтар Такла-Маканның құрғақ шөлі, Тибет таулары мен Гималай таулары арқылы Үндістанға барады. Ауру, жаңа орта мен климатқа қиын бейімделу салдарынан қатары сиреп бара жатқан Кашмирдегі қазақ босқындарына Түркиядан құтқару келді. Сондықтан Гоминдаң Қытайдан келген босқындардың ұрпақтары, әдетте, әңгімесін Түркия мен оның халқына алғыс айтудан бастайды. Әбдірахман Жәлелұлы да бұл үрдістен қалыс қалған жоқ.

Тұсаукесерде Қазақстан Республикасының экс-Мәдениет министрі, Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы төрағасының бұрынғы бірінші орынбасары Талғат Асылұлы Мамашев сөз сөйледі. Ол Әбдірахман Жәлелұлының Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы төралқасының мүшесі ретіндегі қызметін жан-жақты баяндап, мәртебелі мейманның қарапайымдылығы, ерекше таланты, қонақжайлылығы мен жомарттығы сынды қасиеттерін атап өтті.

«Өмір жолымдағы соңғы көш» кітабын талқылауға ғалымдар, белгілі жазушылар, қоғам қайраткерлері қатысты. Филология ғылымдарының докторы, Қазақстандағы қуғын-сүргінге ұшыраған зиялылардың мұрасын зерделеуге арналған «Арыс» зерттеу қорының төрағасы Ғарифолла Әнес өз сөзінде жиналғандарды саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссияның қызметі туралы хабардар етті. Атап айтқанда, саяси қуғын-сүргін құрбандарының жаңа санаты ретіндегі мәжбүрлі босқындардың тарихын зерделеудің олардың толық ақталуы үшін маңызына тоқталды. Осы сәтті пайдаланып, ол мені мемлекеттік комиссияның жұмыс тобының жетекшісі ретінде аудиторияға таныстырды. Дүниежүзі қазақтары қауымдастығындағы бірлескен жұмысымнан хабардар Әбдірахман Четин кездесу алдында менің бастамаммен Дүниежүзі қазақтарының құрылтайына дайындалған «Халифа Алтай», Годфри Лаяс жазған «Аспантау асқан үркін көш» кітаптарының тұсаукесерін өткізгенімді айтты.

Қазақтардың Қытайдан қашып кетуіне қатысты Қытай мұрағатына сілтеме жасай отырып, белгілі синолог, тарих ғылымдарының докторы, Әл-Фараби ҚазҰУ профессоры Нәбижан Мұхаметханұлы біршама түсінік берді. Ол Әбдірахман Четиннің ғылыми жұмыстарына, атап айтқанда, диаспорология және өскелең ұрпақ үшін еңбегінің маңыздылығын жоғары бағалады. Оның ұстанымын Қазақстан Республикасы Орталық мемлекеттік мұрағатының директоры Сәбит Шілдебай да қолдады. Сондай-ақ, мемлекетіміздің көптеген азаматтары босқындардың қайғылы тарихын және олардың қабылдаушы қоғамда, бөтен ортаға бейімделуін мүмкіндігінше білуі үшін кітапты орыс тіліне аудару туралы ұсыныс айтылды.

Ақсақалдың алғашқы аузынан шыққан шынайы оқиға баршамызды қазақ елінің бүгіні мен ертеңі, Қазақстан Республикасының егемендігі туралы ойлануға мәжбүр етті.

Күлғазира Балтабаева,

Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық оңалту жөніндегі

мемлекеттік комиссиясы 1-зерттеу жұмыс тобының жетекшісі