Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау бойынша мемлекетттік комиссия жұмысы барысында Ақтөбе облысы Қарғалы ауданы Бадамша ауылына іссапарда болдық. Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Руханият» патриоттық-танымдық клуб төрағасы Жібек Османғалиқызы Абдуллинамен бірге Бадамша ауылының тұрғыны Светлана Викторовна Коротковамен кездесіп, сұхбаттасқан едік. Светлана Викторовна депортацияланған неміс ұлтының өкілдері жерленген зират басында тұрып әңгімесін бастады: Мен әңгімемді біздің ауылдың тарихынан бастағым келіп отыр. Осы жерде 1931 жылы геологтар никель тапты. Никель қоры өте үлкен болды. Алайда қажеттілік аз болғандықтан, өндірілмеді. 1941 жылы Ұлы Отан соғысы басталып, никель рудасын өндіру қажеттігі туындады, әсіресе қорғаныс жағдайында аса қажет болды. Осы жерге Украинадан, кейінірек Гданьск қаласынан репрессияға ұшыраған немістер «қауіпті, сенімсіз элемент» ретінде күштеп көшіріліп әкелінді. Неліктен екенін білмедім, сол жылдары Кеңес өкіметі кеңестер Одағындағы немістерді «фашизмге жақтасып кетуі мүмкін» деп есептеді. Бірақ мен ондай жағдайды естіген де, көрген де жоқпын. Адамдар тату өмір сүріп жатты. 1941 жылы ер адамдарды жинап, никель өндіруге жөнелтеді. Сол адамдардың қолымен ауқымды жұмыстар атқарылды. Осы жерге келген бірінші эшелонмен 2700 адам әкелінген. Олардың әйелдері мен балалары Сібірге жер аударылады. Әжемнің, анамның айтқандарынан көптеген адамдардың қайтыс болғанын естіген едім. Менің әжем австриялық немістер тұқымынан еді. Әжем қазір жоқ. Осы зиратта жатыр. Анам бар. Көптеген адамдардың қайтыс болғаны туралы деректерді мына зиратта жатқан Кригер Николай Васильевичтің айтқанынан да естігенмін. Ол 17 жасында осы жердегі №24 лагерьге тап болған. Мектепте тарих пәнінен сабақ берген Елена Петровна Еремина осы жерге күштеп қоныс аударылған неміс ұлтының өкілдері туралы тұңғыш рет зерттеді. Ол кісі Ақтөбе архивінен табылған құжаттарға сүйене отырып, лагерьдің нөмерін анықтаған еді. Ауылымызда тұрған көптеген немістер Германияға қоныс аударған еді. Олар сол жақтағы архивтен біздің ауылдың, бұрынғы лагерь, мына карьерлердің тұрған жерін анықтап, Германия архивінде лагерьдің нөмірі мүлдем басқа екендігін анықтаған. Төмендегі суретте лагерь орны көрсетілген. Алайда біз лагерь атауын өзіміз білетін 24 нөмірмен атаймыз. 7 қарашада осыдан 3 шақырымдай жердегі Кемпірсайдан атпен, шанамен 2700 неміс ұлтының адамдарын осы жерге әкеліп тастаған. Кешкілік уақытта ешқандай баспана жоқ айдалада қалған. Біз жыл сайын 7 қарашада осы жерге келіп, олардың рухтарына тағзым етіп, құрметпен еске алып тұрамыз. Сол күні қар жауған. Айдалада қалған олар қардан шұңқыр жасап, 3-4 адамнан ықтап, түнеп шыққан. Таңертең 100 адамдық палаткалар әкелінген. Палаткалардың іші қатты салқын болған. Адамдар трубаларды бөліп, астына шөп, тезек жағып, қыздырып, труба қызуымен сәл де болса жылынған. Адамдар тоңбас үшін бір-біріне тығылысып жатып ұйықтаған. Алғашқы жылдары адамдар жерден қазылған бункердің ішінде өмір сүрді. Мынау сол бункерлердің орны. Бір бункер сақталған. Сосын өздері барактар салған. Басында бес барак салған. Оның бірі асхана болған. Бір бөлігі химлаборатория болған. Осы жерден оңтүстікке қарай 3 шақырым жерде никель өндірген. Темірді кейінірек өндіре бастады. Бірінші қыстаған жылы суықтан, аяздан, аштықтан 1000 адам өмірден өткен. Жер қатты тоңдағандықтан, адамдарды жерлеу мүмкін болмаған. Адамдар дұрыс тамақ ішпегендіктен аш болған. Адамдар ауыр жұмыстан, аштықтан құлап та жатқан. Адамдар саны азайғандықтан, адамдардың жаңа партиясын әкелген (700 адам). Бұрынғы келген адамдардың қалғанын аудандарға таратып, оларды темір жол салу жұмыстарына жіберген. Басында 6 барак (біреуі асхана) салған. Олардың бәрі қоршаулы болды. Бүгін сіздер сол қоршаудың орнын көре аласыздар. Барактар шынжырлы темірмен қоршалып, итпен, қарулы күзетшілермен күзетілген. Немістер заңды сөзсіз тыңдады. Олар заңды бұзбады. Карьерде адам төзгісіз жұмыстарды атқарды. Сол себептен қайтыс болған адамдарды жерлеуге мүмкіндіктері болмай, үлкен шұңқыр қазып, соған қайтыс болғандарды қойып қойған. Көктемде күн жылынғанда, жерді қазу мүмкіндіктері болғанда ғана жер қойнына тапсырған. Алайда адамдардың мүрделері бір-біріне жабысып, қатып қалғандықтан, экскаватормен алып, қайта жерлеген уақыттар да болған. Ортақ қабір қазып, қайтыс болған адамдардың денелерін уақытша жерлеген орын осы жерлерде болды. Төмендегі суреттерде сол жерге қойылған белгі, ескерткіштер бейнеленген. Бұл жерде қайта жерленген адамдардың тізімдері өкінішке орай бізде жоқ. Бірінші эшелонмен келген адамдардың тізімін таба алмай жүрміз. Жұмыс өте ауыр болды. 1942 жылы ғана жұмысқа экскаватор берген. Экскаваторда 4 ер адам жасады. Кригер Николай Васильевичтің айтуы бойынша, жер қатты, мұздақ болғандықтан экскаватор жиі бұзылған. 2 метр жүріп, сынып қалған, адамдар қолдарымен экскаватордың жұмысын жасауға мәжбүр болған. Кейінірек қана машина, экскаватор жұмысы жолға қойылған. Соғыс жылдарынан кейін совхоз шаруашылығы жанданды. Ірі қара мал, шошқа, кейінірек жылқы өсірілді. Тұрғындар үшін капуста, картоп, сәбіз көкөністері егілді. Осы ауылда өскен адамдардың көпшілігі туған жерлерінде қалды. Кен қазылған жерде шамамен тереңдігі 3 метрдей шұңқыр болып, оған бұлақ көздерінен су жиналды. Төмендегі суретте карьер суы бейнеленген. Мәлімет беруші: Светлана Викторовна Короткова. Қарғалы ауданы. Бадамша ауылы. 2023 жыл. Материалды баспаға дайындаған: Құралай Қуандыққызы Сәрсембина, Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының Астана қ. филиалы, тарих ғылымдарының кандидаты.