Райымбек Жұбаныш: Қазақ даласында кеңес үкіметінің орнауы ежелден қалыптасқан дәстүрлі қазақ қоғамын ойрандап, жер-жерлерде қарсы шыққандар болса бірден туған топырақтан аластап отырды. Ол үшін жалған айыптар мен өзі естіп-білмеген істерді желеу етіп талайдың түбіне жетті. Сондай жалған айыптардың жетегінде, қанды қол кеңестік үкіметтің шырмауында менің де аталарым хабарсыз кетті. Соның салдарын ұрпақтары әлі күнге тартып келеміз. Өйткені жеті атасын толық білмейтін, бабаларының туған топырағын басып, іргедегі ескі қорымнан ата-бабасының құлпытасын тани алмайтындай жағдайға жеткізді. Сол үшін де үкіметтің құйтырқы саясатын бала кезінен көріп өскен атам Жұбаныш совхоздың алдыңғы қатарлы жүргізушісі болуға тырысты. Жұмыс барысында ең ауыр сапарларды таңдап, қысы-жазы дамыл таппай өмірінің көп бөлігін машинаның кәбинасында өткізді. Сондағы ойы, мектепте өзіне халық жауының баласы ретінде пионер галстугін тағуға рұқсат бермеген үкімет балаларыма сондай айып тақпасын, совхоздың үздік жұмысшысы болсам ғана қара таңбадан құтылуға мүмкіндігі болатынын естен шығармай өтті. Атамыз ақыры 1987 жылы 53 жасында ұзақ жылғы дамылсыз жұмыстың әсерінен жүрек ауруынан дүниеден өтті. Атам: - Әкеміз бүгінгі Ақтөбе облысы Темір ауданы Бәшенкөл ауылының маңын жайлаған ауқатты отбасы болған. Өзіміз кіші жүздегі Шекті тайпасы, Назар руынан боламыз. Назар руы ежелден Жем мен Мұғалжар тауын мекендеген тоғыз атадан тарайтын бір қауым ел саналады. Біздің аталарымыз Назардың бір баласы атақты Сәңкібай батыр әулетінен. Сәңкібай бабамыз XVIII ғасырдағы қазақ-қалмақ арасы бүлініп тұрған шақта аты елге мәшһүр бай әрі би ретінде танылған. Сол Сәңкібайдың Бәшен атты баласының қонысы Бәшенкөл аталады. Менің аталарымның кіндік қаны осы жерде тамып, жеті атасының сүйегі сол жерде қалған. Бәшен руы бес атаға бөлініп соның ішінде біздер сексен бөлімінен тараймыз. Бұл әулетте атақты Алаш қайраткері Алпысбай Қалменов дүниеге келген. 1928 жылы 25 қыркүйек күні А.Қалменовтың ОГПУ қызметкерлеріне берген жауабында Бәшен руы – Сарт, Құлан, Сауан болып бөлінеді. Бүгінде Сарт бөлімінен партия қызметінде Байдақов Бақыт, Сауаннан менің екі балам Атлаш, Мырзаш жұмыс жасайды,- деп айтушы еді. Міне, осы жерде біздің бір әулеттен тарап, іргелес ауылда тұруымыз алдағы жылдардың қиындықтарына тікелей әсерін тигізді. Оның алдында алдыңғы буынды Темір ауданы бойынша жүргізілген «назар-жекей» жаласы, кейін 1937–1938 жж. қанды саясат келесі ұрпақты жалмады. Өйткені Сарттан – Байдақ – Әлжан – Жонат – Жұбаныш болып тараса, Сауаннан – Қалмен – Алпысбай – Атлаш т.б өрбиді. Бір әулеттен тараған отбасылар ақыр соңында кеңестік жүйенің құрбанына айналды. Міне, кеңес үкіметі өзінің билігін одан әрі күшейтуде жер-жерлерде бұрыннан қалыптасқан жуан әулеттердің көзін жоюға тырысқан. Өйткені Сәңкібай әулеті атадан қалған мұраны бөлісіп, өздері мекендеп отырған қоныстарында сөзі өтетін, тіпті болыс болғандары да аз емес. Мысалы, Алпысбайдың інісі Мұқаш Қалменовтың болыс болғаны бүгінде деректер бойынша анықталып отыр. Осындай іргелі әулеттерді жою мақсатында үкімет адамдары әр ауылда тап күресін өрбітуге тырысты. Мысалы, біздің аталарымыз қоныстанған ауылда Бәшенге кірме болып саналатын Қисық бөлімін кедей, ал Қалменовтерді бай деп қанаушы тап ретінде көрсетуге тырысқан. Бұл туралы Ақтөбе облыстық архивінде нақты деректер сақталып отыр. Архив құжаттарында Темір ауданында «назар-жекей» атты жалған рулық топты әшкерелеу кезінде 1924 жылы Ембі болысынан Байдақов Әлжанның үкіметке қайта сайлау бойынша өткізілген жиналыстарда аты аталады. Бірақ ол кісінің «назар-жекей» жаласы бойынша айыпталғаны жөнінде деректер жоқ болып отыр. Себебі бұл іс бойынша айыпталғандар 1926 жылдан бастап сотталып, көбі жер аударылған. Мүмкін жасы келген адам болған соң дүние салуы да ықтимал. Олай деуге 1917 жылы жүргізілген халық санағында Байдақов Әлжан Ембі болысы, №7 ауыл 59 жаста деп көрсеткен. Ақтөбе облысы мемлекеттік архивінің 69-қорында сақталған бұл дерекке сүйенсек, Әлжан 1858 жылы туылған болып шығады. Одан әрі әйелі 40 жаста, баласы 25 және 2 жаста деп көрсетілген. Бұл жерде отбасы толық тізімге ілікпеген секілді. Өйткені жан басына түсетін салық, әскерге алу сияқты жұмыстардан жалтарған болу керек. Дегенмен дерек біз үшін өте құнды. Ақтөбе облысы саяси-қуғын сүргін құрбандарына арналған естелік кітапта Альжанов Жанат 1893 жыл Темір ауданы №13 ауыл, білімі бастауыш, 58-ші бабы бойынша 1937 жылы 14 желтоқсанда 10 жылға еңбекпен түзету лагеріне кесілгені көрсетілген. Екі деректі салыстыра отырып Жонат атамыздың 1893–1892 жылдары дүниеге келгенін анықтауға мүмкіндік туып отыр. Жонат атамыз өз уақытында ескі қонысы Бәшенкөлде ауқатты адам болған. Өйткені өзінің де бастауыш сыныптық білімі болып, балаларын да оқудан қалдырмаған. Отбасында әйелі Ділдә (ауыл адамдары «сары болыс» атандырған) сегіз бала тәрбиелеген. Жонат атамызға тиесілі қоныс бүгінгі Бәшенкөлдің маңында Құміргедегі әкесінің атымен аталатын «Әлжан тоғай» еді. Бұл негізінен жыл сайын үйірлі қасқыр күшіктейтін белгілі қоныс болатын. Әр жылы күшіктеген қасқыр өзіне тиесілі жылдағы малын ғана жеп, басқаға тимейтін болған. Осы іргелі қоныста Жонат та тиесілі малы мен дүниесін бағып өз бетінше күнін көрді. Ол уақытта Жонаттың бір ағасы Бақытжан партиялық қызметте, 1938 жылы ұсталғанға дейін Қостанай облыстық атқару комитетінің төрағасы болды. Келесі ағасы аты белгісіз кәмпескенің уақытында өзге жерге көшуге мәжбүр болған. Ауызша деректе Қарағанды жағына қарай кетті дейді, бірақ бұл қаншалықты рас екені белгісіз. Бірақ 1980 жылдары Жұбаныш әкеме түрлі хаттар келетін, оны апасы Ибаға барып жасырын ғана оқып төс қалтасында сақтайтын деп ағаларымыз жиі айтып отырады. Кейін дүниеден өткенде костюмінің төс қалтасына сақталған хаттардың бүгінде қайда қалғанын ешкім білмей отыр. Бұл да сол кеңестік жүйенің құқайын басынан өткерген жалтақ ұрпақтың ісі болмағанда немене? Ағасы Бақытжаннан қалған жалғыз ұл Ізбасар дүниеден өткенде Алматыда үй қалды, мұрагерлік жолмен алып қалыңдар дегенде де баруға жүрексініп, балаларыма кесірі тиеді деп бас тартқан. Осы әулетте 1937-1938 жж. қуғын-сүргіннің құрығына іліккендердің бірі Жұбаныштың әкесі Жонат болды. 1937 жылы ұсталып Темірдің түрмесіне қамалған. Баласы Жұбаныш құжат бойынша 1934 жыл болып жазылғанымен нақты туған жылы 1933 жыл болатын. Атам көзінің тірісінде «1937 жылы әкемді түрмеден көргенім есімде»,- депті. Темірдің түрмесіне шешесі Ділдә үш рет барғаннан кейін енді келме, бізді Ақтөбеге айдайтын болды деп қайырған. Осылардың бірінде баласы Жұбаныш та ере барып, өмірден өткенше сол оқиға көз алдында сақталып қалған. Темірдің түрмесінің дуалы саманнан қаланған, тек әкемнің қызыл түлкі тымағын ғана көрдім, шешеммен сөйлескенде дауысы гүрілдеп қана шығып тұрғаны есімде депті. Сол уақытта Темірдің түрмесінде осы өңірден ұсталған талай азаматтар қамалып, арты үлкен орны толмас өкінішке ұласты. Атамыз Жонатпен бірге ұсталған Құрмашев Қашқын деген біздің жақтың адамы 1953 жылдан кейін елге аман оралған. Ол кісінің айтуынша атамыз Жонатпен бірге Темірдің түрмесінен Ақтөбеге дейін атпен айдалып келген. Кейін Ақтөбеден үкім шығып, қара жұмысқа Владивастокке жіберілген. Олардың қай бағытта және қай жылы келгені есте қалмапты. Айтуынша, Владивастокта барлық тұтқынды бастарын жерге қаратып, жүрелеп отырғызып, бұйрық беруші оңға-солға деп бөліп тұрған, сол жерде Жонатпен жолы екіге айырылған. Сол жақта әскери техникаға арналған жол салу жұмыстарында болып, елге аман оралды. Ал атамыз Жонат сол кеткеннен хабарсыз кетіп, тек 1989 жылы ғана ақталғанын көріп отырмыз. Атамыз ұсталған күннің ертеңіне үкімет адамдары барлық дүние-мүлкімен қоса үйді тартып алған. Биыл ғана тоқсан жасында дүниеден өткен апамыз Нинаның айтуынша Қостанайда оқып жүрген жерінен барлық балаларын кейін қайырып, үкімет адамдары Бәшенкөлге сыйдырмай, нәтижесінде Ақтөбеге көшуге мәжбүр болған. Әкемізден қалған дүние-мүліктің біразын шешем керек болады деп тума-туыстың үйіне жасырыпты. Өкініштісі, бізді үйден қуып шыққанда дүкен сөрелеріне сол туыстардың бізге тиесілі кілемдер мен заттарды сатуға шығарып қойғанын көрдік, - деп еске алатын әкем. Сол шырғалаңмен Ақтөбеге көшіп барып, 1915 жылы туылған үлкен баласы Итесті паналайды. Итес ол уақытта партияға өтіп, мектепте оқу ісінің орынбасары қызметін атқарып жүрген. Дегенмен, қалаға тұрақтаулары да ұзаққа созылмайды, Итес ағамыз 1939 жылдың күзінде құрт ауруынан дүние салған. Осы жерден босқан отбасы бүгінгі Темір ауданы, Қалмаққырған бекетінің маңында құрылған Ашакенау колхозына келіп тоқтайды. Үлкен қыздары Иба, Зиба жергілікті жерде партия жұмысына алынған және соғысқа қатысып келген азаматтарға тұрмысқа шығып, соңынан ерген інісі Жұбанышты аман алып қалған. Өйткені олардың тұрмысқа шыққан адамдары өздерінен жасы біраз үлкен, жергілікті жерде партия қатарына өтіп, соғыстан жаралы келгендер еді. Апаларының қамқорлығының арқасында Темір қаласынан мектепті аяқтап, кейін кеңес әскерінің қатарына алынған. Әскерден келген соң отбасын құрып, әжеміз Зағипамен бірге жеті бала тәрбиелеп өсірді. Бүгінде Жұбаныш атамнан туған алты ұлдан тараған ұрпақ Ақтөбе облысының көлемінде тұрып жатыр. Соның бір ұрпағы ретінде атамыздың саяси қуғын-сүргін құрбаны болып, ұсталу себептері мен өмір жолын іздеуді қолға алдым. Бүгінде архив құжаттарынан там-тұмдап болса да деректер табылуда. Алдағы уақытта саяси қуғын-сүргін жылдарында жазықсыз жазаға тартылған атам туралы жан-жақты ізденіп, бізге жеткен ауызша деректер мен архив деректерін зерделеп, Жұбаныш атамның қилы тағдырын кейінгі ұрпаққа жеткізуді парызым деп білемін. Мәлімет беруші: Жұбаныш Райымбек. Ақтөбе қаласы, 2023 жыл 5 шілде. Материалды баспаға дайындаған: Құралай Қуандыққызы Сәрсембина, Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының Астана қ. филиалы, тарих ғылымдарының кандидаты.