Жауапкер – Гүлсім Н.<br> <br> Тұрғылықты жері: Алматы қаласы<br> <br> Анам – Өтенова Нұрқия Смағұлқызы жасөспірім шағында Қытайға Мақаншы ауданынан кеткен. Атам бай болғандықтан репрессияға ұшырап, әжем сәбиімен туған жерде қалған екен. 1928 жылы қазақтар жаппай Қытайға кетіп жатады, бұлар да бір түнде әбігер болып, көрші-қолаң заттарын жинап, жолға шығады. Әжем олармен бірге анамды, ағаларымды жіберіп, өзі кішкентай сіңлісімен үйде қалады. Жолда босқындарды қызыл әскерлер қуып жетіп, ерлер мен әйелдерді бөлек киіз үйге қамайды. Түнде бір орыс киіз үйді бізді қарауға келіп, мені танып қалды, мал алуға бұрын келгенде таныс болғанбыз. Ол мені жол көрсетіп, киіз үйден шығарып Емел өзеніне қарай жіберді, өзеннің арғы жағы Қытай елі екенін айтты. Көктемде су тасып жатыр екен, өзеннен әрең өттім. Анам бауырларын ойлап уайымдапты. Өзен жағасында босқындардың барлығын ұйғырлар ұстап алып, шешемді бір бай ұйғырға қызметші етіп сатып жібереді, оның 7-ші әйелі қазақ екен, анам соның жанында болады. Анам сонда лағман пісіруді үйреніп, асханада жұмыс істеп жүреді, бір күні ағаларым қалаға келді деген хабар естиді. Олар түнде кездеседі, бауырларының қарны аш, киімдері тозып кеткен екен. Анам күндіз асханада дастарханнан қалдық тамақтарды жинап, түнде тамақтандыру үшін бауырларының келуін күтеді. Ұзақ уақыт қөйлегінің етегіне жасырын түрде тамақ салып апарып беріп жүреді, осылайша 3 жыл өтеді. Кейін уақыт өте олар анама сене бастайды және маған көбірек еркіндік берді, мен жұмыс істеуді жалғастыра бердім. Кәмелетке толған кезде анам 42 жастағы қызы бар ер адамды кездестіріп күйеуге шығады, екінші қызы елінде қалады. Анам тұрмысқа шығып, 4 баланы дүниеге әкелді. Әкемнің аты – Нұрғалиев Нұреке.<br> Мен Қытайдың Чугучак қаласында дүниеге келдім. Қытайда кірпіш үйде тұрдық, Молотов мектебіне бардым, қаланың шетінде болатын, таңғы 6-да тұрып, мектепке 3 сағат жаяу баратынмын. Мектеп директоры қытай, мұғалімдері ұйғыр, бірақ оқу қазақ тілінде болды. Мектепте олар мықты білім берді, біз көп оқыдық, балалардың ойынға уақыт жоғалтуына мүмкіндік бермеді. Тапсырмалар көп болды.<br> <br> Күнде таңертең сабақ алдында Қытайдың әнұранын орындайтынбыз. Чугучактың климаты жақсы, маған оқу ұнады, мен өте жақсы баға алдым. Мен 3-сыныпты бітіргенде қалада «Кеңес шекарасы ашылады» деген қауесет тарап, көрші-қолаң, ата-анам жинала бастады. Ресми құжаттарымыз болғандықтан шекарадан оңай өттік. 1955 жылы 15 сәуірде Қазақстанға оралдық. Мақаншыға келгенде отбасымызды Чар ауданына, әкемді сонда колхозға жіберді. Ол қарауыл болып жұмыс істеді, анасы үй шаруасындағы әйел болды. Содан КазГУ-ге түсіп, Алматыға кеттім, содан бері осында тұрып жатырмын. Қытайда тұрған кездің өзінде бәріміз КСРО-да жағдай жақсы, адамдар бақуатты тұрады деп ойлайтынбыз. Келген кезде саман үйлерді көріп, көңіліміз құлазып қалдық, біз өте қарапайым өмір сүрдік.<br> <br> Ең қиыны, жергілікті тұрғындар бізді қытай деп атады, ал Мақаншыда әлі күнге дейін қытайлық деп аталатын аймақ бар. Осыған жиі ренжитінбіз, әлі де ренжулімін. Менің үлкен әпкем бар еді, ол өнерлі әнші еді, байқауларға қатысып, оны Семейдегі драма театрына алып кетті. Әпкем 29 жасында оқыс оқиғадан қайтыс болды, мен өзім Қазақ мемлекеттік университеттің филология факультетінде оқыдым, өмір бойы Қазақ КСР Ғылым академиясы жанындағы Тіл білімі және әдебиет институтында қызмет еттім.<br> <br> Сұқбат материалы 1916-1930 жылдардағы мемлекеттік және саяси қуғын-сүргін кезінде билік тарапынан болған түрлі зорлық-зомбылық, саяси науқандар мен ашаршылық кезеңнің салдарына Қазақстаннан кетуге мәжбүр болған қазақстандық босқындарды зерттеу, дайындау және оңалту жөнінде ұсыныстар енгізу жөніндегі республикалық жұмыс тобынан ұсынылды.