<p> Жауап беруші – Озанбай Кәрімұлы, 1947 жылы Шығыс Қазақстан облысы, Бесқарағай ауданы, Жетіжар ауылында туған. </p> <p> Менің Руым Найман, найманның ішінде Қаракерей-Тұмасын, Аягөзден 30 шақырым жерденмін, Шынқожа батырдың ұрпағымын. Респонденттер ХХ ғасырдың 20-30 жылдарында ата-бабаларының Қазақстаннан Қытайға қоныс аударуының себептерін айтып берді: 1932 жылы кәмпескелеу кезінде менің екі атам әжелеріммен бірге </p> <p> Аягөз ауданынан Қытайға көшіп келген, олар малы көп бай болған адамдар. </p> <p> <b>Қоныс аударудың өзі туралы не есте қалды? Сіздің есіңізде не қалды?</b> </p> <p>             14-15 жасымда 1-2 адам, қазақтар, негізінен жастар шекарадан өтеді деп естідім. Сөйтіп, біз 5-6 жасөспірім шекарадан өтуді ұйғардық. Шекараға жақындаған кезде біз өзімізге: «Неге біз өзіміз ғана өтеміз, аналарымыз қалып қалады ғой?-деген сұрақ қойдық. Содан біз кері қайттық. Жұрт шулай бастады. Шекарадан өту туралы толқу басталды. Жетінші күні шекараны ашты, ал мамыр айында үлгергендер шекарадан өтіп кетті. </p> <p>             Біз ағайынды екеуміз, анам, өгей әкем, нағашым (ол мал дәрігері болған), нағашымның әйелі бәріміз бардық. Нағашы жеңгем түнде шекараға сиыр, ұсақ-түйек заттармен барған. Шекарада қытай шекарашылары бізді өткізбей қойды. Шекарада адам өте көп болды. Егер халық көтерілсе, ештеңе естімейді. Біраз уақыттан кейін бізді өткізе бастады, адам мен мал көп өтті. </p> <p>             1962 жылы шекараның ашылғаны белгілі болғанда, Чугучакта тыныштық болмады, қытайлар пайда болды, тамақ жоқ, күнде 10-20 әскери машина адам әкелетін, бұлар ішкі Қытайдан келген ересек қытайлар мен олардың балалары болатын. Қалада олардың саны көп болды. Біздің қытайлар (Чугучакта бізбен бірге тұратын) оларды (жаңадан келген қытайларды) ұнатпады. </p> <p>                 Бізге қытайлар ұнамады. Біз оларды ұнатпадық, өйткені олар не болса соны жейді. Сондықтан біз қытайлардан қашып, ата-бабаларымыздың атамекеніне оралуды жөн көрдік. Қытайда 6 отбасының бейіті қалды. Атам, әкем, екі нағашы әпкем, 2 әпкем мен бауырым Қытайда қалды. </p> <p>           Атамыз өздерінің қайтып оралмайтынын, бірақ бізді туған жерге оралады деп болжаған. Бізден бұрын анамның туыстары Қазақстанға өтіп кеткен. Анам жағынан туысым Ахметов Телмұхамед Қытайда консул болған, Алматыда қайтыс болыпты, мен оны көрмегенмін, балалары Алматыда тұрады деп естідім. Туыстарымның бәрі, шешем Мақаншыдан, әкем Шанқожа батырдың ұрпағы. </p> <p>             Кезінде аталарымыз Қытайға қашып кеткендіктен кейін қайтуға мәжбүр болды. Шекарадан өткеннен кейін Семияркада тұрды, Заготзернода слесарь болып жұмыс істеді. Анам мен өгей әкем, әпкемнің айтуынша оларда сиыр болмапты, сиыр жоқ болған соң    сүт те болмаған. </p> <p> </p> <p> 1965 жылы колхозға өту туралы шешім қабылданды. Сол кезде үй және 1 сиыр берді. Анамның туыстары да алдымен Семияркаға келді, кейін Мақаншыға көшті. «Жармалы» совхозында Қарабұлақта дәрігер, әкесі Семияркада болған. Сол уақыттан бері олар сонда қалып, ірі қара, 30 жыл жылқы, одан кейін қой өсірді. </p> <p> Қазақстанға келгенімізде мен мектепке бармай, бұзық болдым, ағама: «сабаққа бармаймын, оқымаймын -деп айттым. Мен араб қарпін білемін, жаңа әліпбидегі (кириллица) кітаптар мен газеттерді оқимын, бірақ жаза алмаймын. Мені Чугучактағы ұйғыр сыныбынан шығарып жіберді (осы сыныпқа ұйғыр өгей әкем жіберген), қазақ екенімді бетіме басты. </p> <p> Кейінірек олар мені мектепке қайта шақырды, бірақ менің қайта оқығым келмеді. Қытайдан келгеніміз туралы, бізді «қытайлық» деп атау уақыт өте келе тиылды, қазір енді жергілікті қазақтармен құда, туыс болып кеттік. Ағайындарымыздың қыздары Алматыда, Мақаншы ауылында тұрады, мектепте сабақ береді. Туыстары да телевизия саласында жұмыс істейді. </p> <p> Келесі жылы мамырда елге оралғанымызға 60 жыл толады. Әкем менің 2,5 жасымда қайтыс болды. Өгей әкемнің ұлты - ұйғыр. Ол жақсы адам еді. Ол 2000 жылы Қытайда тұрғанда қайтыс болды, оны 16 жасында Үрімжі қаласының сыртындағы ауылдан өгей әкесі оқуға барады деп алып кеткенмен, оқуға емес әскерге жіберіліп, Гоминдаң армиясында 5 жыл қызмет еткен, кейін ҚХР армиясында 6 жыл әскер қатарында қызмет етіпті. Оспан батыр туралы көп айтады. Керей руынан, Алтайдан. Өте аңызға айналған адам. Мен ол туралы кітаптар оқыдым. Ержүрек Абақ керей ұрпағы. Мысалы, ол түнде қарапайым арқанмен мұнарада тұрған күзетшіні байқатпай   қолға түсіре алған. Қытайлықтар онымен өте ұзақ күресті. Анам Семияркадағы қысқы интернатта кір жуушы, әкем от жағушы болды, азық-түлік жеткізуші болды. Мектеп-интернатта облыс аймақтарынан келген 500-ге жуық оқушы болды. Чугучакта туыстар қалмады. Туған жерге барған жоқпын, бір жан жоқ. Туыстар оларды Қытайға баруға ұсыныс жасады. Қазір келген қандастар негізінен Іле-Құлжа өңірінен, олар біздің Қазақстаннан Қытайға, Қытайдан Қазақстанға көшіп келгеніміз сияқты Қытайдың жергілікті қазақтары (ежелден сонда тұрған). </p> <p> Мен олардан Чугучактан келгендер бар ма деп сұрадым, олар 1-2 адам Дорбужиндік деп жауап берді. Астанада әйелімнің туыстары бар, олардың әкесі министрлікте жұмыс істейді, олар жылқы шаруашылығы туралы кітап жазуды жоспарлаған, өйткені мен 30 жыл жылқы баққанмын ғой. </p> <p> Павлодарда Кеңес Одағының Батыры Ахмет Қайырбаевтың ұлы Асқар Қайырбаев мен туралы кітап жазып жатыр, онда мен жылқы шаруашылығының ерекшеліктері туралы айтамын. Әйелім 6 жыл бұрын қайтыс болды, ұлым екеуміз тұрамыз, әйелсіз қиын. </p> <br> <p> </p>