ҚР тәуелсіздік алғаннан кейін 1993 жылы 14 сәуірде «Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы» ҚР Заңы қабылданып, 1997 жылы ҚР Президентінің Жарлығына сәйкес 31 мамыр саяси қуғын-сүргін құрбандарын және ашаршылыққа ұшырағандарды еске алу күні болып жарияланды. Сонымен қатар, 2020 ж. 24 қарашада ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев «Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссия туралы» Жарлыққа қол қойды.
   Мемлекеттік комиссияның басты міндеті мен қызметі – кеңестік кезеңдегі саяси қуғын-сүргін құрбандарының барлық санаттарына қатысты тарихи әділдікті орнату. Саяси қуғын- -сүргін құрбандарын және қуғынға ұшыраған түрлі топтарға қатысты архивтік құжаттар материалдарына кешенді түрде зерделеу жүргізгеннен кейін, халықаралық тәсілдер мен стандарттар негізінде толықтай заңды ақтау бағыттарын пысықтап, объективті тұрғыда жан-жақты зерттеу жұмыстарын жүргізу болып табылады.
    Қазақстан тарихында ХХ ғ. 20-50-ші жылдар өте күрделі, қайшылыққа толы, қасіретті кезең болды. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін осы нәубеттің құрбандарын мәңгі есте қалдыру үшін мемлекеттік деңгейдегі тиісті шараларды жүзеге асыра бастады. Кеңес кезіндегі «қызыл террордың» қасіреті үлкен трагедияға әкелді. Зұлмат жылдарда Қазақстанға КСРО-ның түкпір-түкпірінен мыңдаған адам жер аударылды, қуғын- -сүргінге ұшырап ату жазасына кесіліп, лагерьлерге айдалды.
   Тарихшы ғалым Кеңес Нұрпейіс қуғын-сүргін тарихын алты кезеңге бөлді: 1-кезең-1917-1920 жылдар аралығы, 2-кезең-20 жылдардың екінші жартысы, 3-кезең-30 жылдардың басы, 4-кезең-1937-1945 жылдар аралығы, 5-кезең-40 жылдардың екінші жартысы мен 50-ші жылдар, 6-кезең-1986 жыл.
   Бұл жылдары еліміздің экономикасында, қоғамдық саяси өмірінде «қысым көрсету» саясаты ұзаққа созылды. Үкімет тарапынан көрсетілген күштеу, зорлық-зомбылық әдістері жүзеге асырылып, мыңдаған жазықсыз адамдарға саяси айыптар тағылды. 100 мыңнан астам «кеңес өкіметіне жат, қас» адамдар деген айыптармен түрмеге жабылды, атылды, лагерьге айдалды. «Ұлтшылдықпен» күресу кеңес мемлекетінің айнымас белгілерінің біріне айналды.
   Ф. Голощекин кезінде бұл зобалаң одан сайын өрши түседі. Қазақ зиялыларын жік-жікке бөліп, олардың өзара бір-бірімен күрес жүргізуіне жағдай жасап отырды. Әсіресе айыптау 1925- 1933 жылдары ушыға түсті.
   1937-1938 жылдардағы террор барша елді жайлады. Қазақстанда 103 мың адам қуғын-сүргінге ұшырап, оның 23 мыңнан астамы атылды. Республика жерінде 25 елді мекенде обцервациялар құрылды, оларға бүкіл одақтан 70 мыңнан астам жер аударылған кулактар әкелінді. Қазақ сахарасы ГУЛАГ-тың жүйесіне айналды, бір Карлагтан 2 млн-ға жуық қуғын-сүргінге ұшыраған халық өтті. 1937-1938 жылдары қазақтың интеллигенция өкілдерінен 66 мың адам жапа шекті. Олар Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Х.Досмұхамедов, Ж. Досмұхамедов, С.Асфендияров, қоғам қайраткерлері С.Қожанов, Т.Рысқұлов, Ұ.Құлымбетов, О.Жандосов, Ж.Сұлтанов, А.Кенжин және т.б.
   1937-38-шы жылдары қуғыннан «аман» қалған зиялылар 40-50-ші жылдары сталиндік жүйеге ілікті. 1937 жылы басталған жаппай тұтқындау 1953 жылдың наурызына дейін толастамады. Екінші дүниежүзілік соғысы кезінде де жазықсыз жазаланғандар да болды. Бұл қуғын-сүргін 40-50-ші жылдары да жалғасын табады. Осы жылдары социализм принциптері барынша бұрмаланып, еліміздің дамуында күрделі мәселелер туғызды.
   Қазақстан саяси қылмыскерлердің лагерьлік өлкесіне айналады. Сталиндік зорлық-зомбылықтың құрбаны болғандар Карлаг, Степлаг, Алжирде қамалады. ҰОС кейінгі он жылдан астам қазақ даласы лагерьлер өлкесі болды.
   40-50-ші жылдары кезінде әкімшіл-әміршіл жүйе күшейіп, Сталиннің жеке басына табыну, адам бостандығын шектеу, басу, жәншу саясатының арқасында ұлт зиялылары мемлекеттік басқарудан шеттетілді. Бұл жылдары сталинизм асқынып, «социализм жауларына» қарсы күрес жүргізіліп, түрлі себептермен жау қолына түскен мыңдаған солдаттар мен кеңес әскерінің офицерлері жазаланды. Көп істер қолдан жасалынады. Қуғын-сүргін алдымен зиялы қауым өкілдеріне бағытталып, бұл «буржуазиялық ұлтшылдармен және тексіз космополитшылдармен күрес» ұранымен жүргізіледі. Бұған БК (б) П Орталық Комитетінің 1946 жылғы 14 тамыздағы «Звезда» және «Ленинград» журналдарына байланысты қаулының қабылдануы әсер етті. Осының негізінде Қазақ Ғылым Академиясының институттарының, жазушылар одағының, республиканың ЖОО, ғалымдардың зерттеулерінен, әдебиет, мәдениет қайраткерлері еңбектерінен саяси, идеологиялық қателіктер табу науқаны басталады. Оған әдебиетшілер, жазушы- -ақындар, тарихшылар Е.Исмайылов, С.Мұқанов, Х.Бекхожин, М.Әуезов, Ә.Марғұлан, Е.Бекмаханов, С.Кеңесбаев, Қ.Жұмалиев, Қазақстан Ғылым Академиясының президенті Қ.Сәтбаев және тағы басқа қоғам қайраткерлері ілігіп саяси түрде айыпталды.
   Нақтырақ айтқанда, зиялыларымыз « б у р ж у а з и я ш ы л - ұ л т ш ы л д а р » , «космополитшылдар» желеуімен айыпталып қызметтен қуылды, түрмеге қамалды. Сталиннің тікелей қолдауымен жүргізілген қуғын-сүргін сол кезде ұлттық сананы халықтың психологиялық мінез- -құлқын жасытты.
   Зиялы қауым өкілдеріне қарсы идеологиялық шабуылдың негізгі құжаты – «Звезда» және «Ленинград» туралы қаулысы 30 жылдан кейін 1988 жылы 20 қазанда қайта құру үрдісі кезінде күшін жойады. 1988-1989 жылдары қабылданған КП Орталық Комитетінің қаулылары негізінде сталинизм кезінде зардап шеккендерді ақтауды бастайды. Жазықсыз құрбан болғандардың есімдерін ақтап, саяси қуғын-сүргін құрбандарына ескерткіш орнату, жерлеген орындарын іздестіру т.с.с. ұйымдастыру мәселесі қойылады. Жазықсыз жапа шеккендерге қатысты үкімдерді қайта қарау мен оларды ақтау жөніндегі үрдісі жалғасуда. 1920– 1950 жылдар аралығындағы қуғындау, жазалау саясаты шектен шыққан зұлымдық тәсілмен жүргізілгендігі және көбінің тағдыры әлі күнге дейін белгісіз. Міне, сол үшін де алдымызда әрі қарай толыққанды зерттеу жұмыстарын жалғастыру, нақтылу, жүйелеу міндеті тұр. Елін, жерін сүйген, адал қызмет еткен, отан суюдің үлгісін көрсеткен жазықсыз саяси қуғын- -сүргінге ұшыраған арыстардың есімі мәңгі сақталып, тарих бетінде өшпес із қалдыруы hақында.

ДЮСЕНОВА Нұрсұлу Кенебайқызы,
Ш. Уәлиханов атындағы Тарих
және этнология институтының жетекші ғылыми
қызметкері, тарих ғылымдарының кандидаты