31.05.2022

Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы Ерлан Қарин ҚазАқпарат тілшісіне берген сұхбатында Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссия жұмысының қорытындылары туралы айтты.

- Ерлан Тынымбайұлы, Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссия өз жұмысын 2020 жылдың қараша айында бастады. Ел Президентінің тиісті Жарлығы қабылданды. Осы кезеңде оның жұмысы қандай әлеуетке ие болды, қандай ресурстар тартылды?

– Мемлекеттік комиссия – ауқымды ғылыми жоба. Оны жүзеге асырудың басынан ХХ ғасырдың 20-50-жылдарындағы тарихымызды зерделеудің, қайғылы оқиғалардың шежіресін егжей-тегжейлі қалпына келтірудің және тоталитаризм жылдарында зардап шеккен қазақстандықтар  туралы тарихи жадын сақтаудың жаңа кезеңі ашылды.

Осы мақсатта Мемлекеттік комиссияның негізінде жүйелі де жан-жақты жұмыстар жүргізілді.

Біріншіден, қуғын-сүргін мәселелерін зерттеу төңірегінде елеулі академиялық және сараптамалық әлеует шоғырландырылды. Әртүрлі ғалымдар, тіпті жекелеген топтар бұрын бұл мәселені белсенді түрде зерттеді, бірақ бұл күш-жігер шашыраңқы болды. Сондықтан да Мемлекеттік комиссияның басшылығымен қуғын-сүргін тарихын зерттеуге атсалысқан ғылыми-сараптамалық қоғамдастықтың барлық негізгі өкілдері біріктірілді.

Бүгінгі таңда Мемлекеттік комиссияның жұмыс топтарында 316 ғылыми сарапшы белсенді түрде жұмыс істейді, олардың 261-і жабық мұрағаттарда жұмыс істеуге рұқсат алған. Сонымен қатар, әр өңірде жалпы саны 500-ден астам адамды біріктіретін жергілікті комиссиялардың жұмысы бірыңғай формат бойынша ұйымдастырылған.

Екіншіден, іздестіру және зерттеу жұмыстарын ұйымдастырудың нақты әдістемесі құрылды.

Қуғын-сүргін тарихын зерделеу процесі мұқият және жан-жақты көзқарасты талап етеді. Әрбір материал, әрбір іс мұрағаттан алынып, көпшілікке көрсетілетін деректері бар папка ғана емес. Бұл тек фактілерге негізделген объективті бағалауды қалыптастыру үшін ғылыми зерттеуді қажет ететін жеке адамның немесе адамдар тобының тарихы.

Мемлекеттік комиссия жұмысының бастапқы кезеңінде қуғын-сүргінге ұшырағандарға қатысты құжаттар мен материалдардың басым бөлігі еліміздің әртүрлі мұрағаттарында болып, жүйеленбеген. Оның үстіне көптеген құжаттар құпия болып қалды және оларға қол жеткізу шектелді.

Сондықтан Мемлекеттік комиссия түрлі мұрағат қорларындағы тарихи құжаттарды жедел іздестіру және олардың сапалық салыстырмалы талдауын ұйымдастырудың бірегей әдістемелік тәсілдерін әзірледі.

Мемлекеттік комиссияның жұмыс топтарының ғалымдары арнайы әдістеме негізінде орталықта да, жергілікті жерлерде де жабық қорлармен жұмыс істеуге арнайы дайындалып оқытылды. Осылайша, республика бойынша бір мезгілде нақты қаражатпен тиімді жұмыс істей алатын зерттеушілер корпусы қалыптасты.
Үшіншіден, әртүрлі мемлекеттік органдар мен ведомстволар Мемлекеттік комиссияның тапсырмаларын орындауға көмектесуге бағытталды.

Олар ғалымдарымызға ғылыми-зерттеу және талдау жұмыстарын жүргізуде айтарлықтай қызмет  пен көмек көрсетуде. Ғалымдар бұрын қол жетпеген және құпия материалдар мен қорларға қол жеткізуге мүмкіндік алды. Ведомстволық және мемлекеттік мұрағаттарда арнайы кабинеттер құрылды, архив қызметкерлері Мемлекеттік комиссия өкілдеріне консультативтік қолдау көрсету үшін арнайы оқудан өтті.

Еліміздің барлық өңірлеріндегі мұрағаттардағы материалдарды бір уақытта зерделеу, іздеу және салыстыру мүмкіндігін беру үшін барлық ұйымдастыру-басқару мәселелері шешілді.

– Мемлекеттік комиссияның қызметінде бүгінгі таңда қандай нәтижелерге қол жеткізілді?

- Мемлекеттік комиссияға тек нақты материалды алу ғана емес, ғылыми-зерттеу қызметінің жүйелі тетіктерін құру және оның негізінде заңнамалық процестерді іске қосу маңызды болды.

Бүгінгі таңда Мемлекеттік комиссия қызметінің нәтижелері нақты деректерде де, арнайы құрылымдалған бизнес-процестерде де көрініс табады. Атап айтқанда, мұрағат материалдарын іздестіру мен талдаудың тиімді жүйесінің арқасында тарихи құжаттардың үлкен қабаты анықталып, хронологиялық тәртіпте жүйеленді.

Бұл жұмыстар еліміздің барлық өңірлеріндегі 60-тан астам мемлекеттік және ведомстволық мұрағаттарда жүргізілді. Мемлекеттік комиссия тартылған ғылыми сарапшылардың кең өкілдігін пайдалана отырып, жедел іздестіру, құжаттарды жіктеу және оларды бірыңғай білім базасында қалыптастыруды қамтамасыз етеді.

Сонымен қатар, Мемлекеттік комиссияның шешімдері саяси қуғын-сүргінге қатысты құжаттарды құпиясыздандыру бойынша ведомствоаралық жұмысты құруға және тиімді үйлестіруге ықпал етті. Бұл процестерге Бас прокуратураның, Ішкі істер министрлігі мен Ұлттық қауіпсіздік комитетінің ресурстары бағытталды.
Өткен кезеңде Бас прокуратура 2,4 миллионнан астам материалды, Ұлттық қауіпсіздік комитеті – 1,5 мыңнан астам мұрағаттық істер мен құжаттарды, Ішкі істер министрлігі – 5,3 мыңнан астам құжатты құпиядан шығарды.

Мемлекеттік комиссияның қызметі аясында прокуратура жаңа мәліметтерді анықтап, прокурорлық қадағалау арқылы 250 мыңнан астам азамат ақталды. Бұлар негізінен жер аударылғандар мен арнайы қоныстанушылар арасынан шыққан адамдар.

Бұл 2020 жылғы Президент Жарлығының әлеуетінің арқасында мүмкін болды, ол прокурорлардың арнайы емдеу фактісінсіз жәбірленушілерді өздері оңалтуы үшін қажетті жағдайларды жасады. Ал қазіргі «Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы» заңда сыртқы көрініс қарастырылған. Бұл жәбірленушінің өзі немесе оның туыстары уәкілетті органдарға хабарласуға мәжбүр болғанын білдіреді.
Құпиядан шығарылған материалдарды одан әрі зерделеу мен зерттеуге қолайлы мүмкіндіктер жасау мақсатында Мұрағат материалдарын зерттеу орталығы құрылды. Оның негізінде еліміздің барлық мұрағаттарынан алынған қуғын-сүргін тарихына қатысты мұрағат материалдарының негізгі қабаты жүйелі түрде жинақталып, жүйеленген.

Орталық қызметкерлері құрылымдық бөлімшелерден түскен кіріс құжаттарын ғылыми өңдеуді, қалпына келтіруді және цифрлауды жүзеге асырады. Әрбір ведомстволық мұрағат арнайы кесте бойынша өз материалдарын дайындап, Орталыққа тапсырады. Қазіргі уақытта Орталыққа 50 мыңға жуық осындай материалдар келіп түсті және бұл жұмыс жүйелі түрде жалғасуда.

Осылайша, 20-ғасырдың 20-50 жылдарындағы қуғын-сүргін дәуіріне қатысты барлық тарихи материалдарды сақтайтын бірыңғай мемлекеттік қор құрылуда. Бұл ғалымдар мен ғылыми топтардың осы тақырып бойынша материалдармен әрі қарай жұмыс істеуін айтарлықтай жеңілдетеді.

Мемлекеттік комиссия журналистік қызметті де ұйымдастырды.
Ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижелерін ғылыми құжаттау мақсатында Мемлекеттік комиссияның жетекшілігімен тарихи материалдарға негізделген ғылыми жинақтар сериясын шығару қолға алынды.

Қазіргі уақытта қуғын-сүргінге негіз болған ұйымдық-өкімдік құжаттар туралы мәліметтерден тұратын осындай екі жинақ басылып шықты. Бұл басылымдар сериясы жыл бойы жалғасады және Мемлекеттік комиссия қызметінің академиялық қорын құрайды.

Бұл бағыттағы жұмыстың тағы бір түрі Мемлекеттік комиссияның деректер базасы орналастырылатын және жаңартылатын арнайы портал құру болды.
Бұл ресурс бұрын шашыраңқы болған жіктелмеген материалдар мен ақталған қазақстандықтар туралы, бірақ көпшілікке ұсынылмаған деректерді біріктіреді және ғылыми түрде жүйелейді.

Осылайша, қуғын-сүргінге ұшырағандар туралы қажетті ақпараты бар жалпыға қолжетімді деректер көзі қалыптасуда, ол жүйелі түрде жаңартылып отырады. Бұл шаралардың барлығы да қуғын-сүргінге ұшыраған қазақстандықтардың ардақты есімдерін қалпына келтіруге және олардың ата-бабаларының халық жауы болмағанын ұрпаққа жеткілікті негіздеуге арналған.

– Мемлекеттік комиссияның алдағы кезеңдегі қызметінде қандай басымдықтарды көріп отырсыз және одан әрі оңалту жұмыстарына қатысты қалай құрылады?

– Мемлекеттік комиссияның басты міндеті 20-ғасырдың 20-50-ші жылдарында қуғын-сүргінге ұшыраған барлық құрбандарды бір реттік ақтау болмағанын атап өткім келеді. Бұл соттар мен прокуратураның қызметі. Мемлекеттік комиссия ақтау бойынша жүйелі жұмыстарды жүргізу үшін қажетті құқықтық, ұйымдастырушылық, ғылыми-талдамалық негізді құруға шақырылады.

Мемлекеттік комиссияның қорытындылары мен әзірлемелері негізінде тиісті органдар мен уәкілетті органдар бұрын тиісті заңдарға бағынбаған қазақстандықтардың жаңа санаттарын ақтау бойынша өз жұмысын ұйымдастыратын болады.

Қазіргі уақытта мемлекеттік комиссияның жұмысы тікелей жұмысқа шығады. Пікірлерді дайындау және заңнаманы жетілдіру үшін мәліметтер базасын іздеу мен құрудың негізгі міндеттері іс жүзінде қалыптастырылды. Одан кейін Мемлекеттік комиссияның жұмысын аяқтау жоспарлануда. Қолданыстағы кестеге сәйкес, бұл биылғы жылдың соңына дейін болуы керек.

– Мемлекеттік комиссияның жұмысын ресми түрде тоқтатқаннан кейін оның қызметінің нәтижесінде басталған үдерістер жалғаса ма?

- Мемлекеттік комиссия ғылыми-зерттеу процестерін жүйелеуге және ақтау үдерістерін қайта бастау үшін қажетті әлеуетті дайындауға арналған алаң ретінде құрылған.

– Мемлекеттік комиссияның жұмысын ресми түрде тоқтатқаннан кейін оның қызметінің нәтижесінде басталған үдерістер жалғасады ма?

- Мемлекеттік комиссия ғылыми-зерттеу үдерістерін жүйелеуге және ақтау үдерістерін қайта бастау үшін қажетті әлеуетті дайындауға арналған алаң ретінде құрылған.

Бұл ретте Мемлекеттік комиссияның шешімдері негізінде құрылған барлық әдістемелік инфрақұрылым белгілі бір дәрежеде сақталады және жұмысын жалғастырады. Қазір Мемлекеттік комиссияның негізгі әкімшілік-әдістемелік органы оның Жобалық кеңсесі болып табылады. Ол ұйымдық түрлендіріліп, аналитикалық институттардың бірінің базасында әдістемелік және кеңес беру қызметін жүзеге асыра бастайды.

Қуғын-сүргінге ұшырағандар туралы ашық цифрлық деректер базасы, ғылыми жинақтар сериясы сияқты толықтыру жалғасады. Сонымен қатар, 2023 жылға дейінгі бекітілген нысаналы қаржыландыру бағдарламасы аясында ғалымдар мен зерттеушілерге репрессия саласындағы зерттеулеріне қолдау көрсету жалғасады.

Дереккөз: Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссия жұмысының қорытындысы туралы Мемлекеттік хатшымен сұхбат.