Ел тарихында халқымыздың басына түскен аса ауыр зұлматты кезең  ашаршылық және саяси қуғын-сүргін жылдарымен байланысты екені белгілі. Кеңестік құрсаудың тұмшалауымен жабулы күйінде келген осы ақтаңдақтарды ашуға егемендіктің елең-алаңы мен Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында нақты қадам жасалды. Арнайы комиссия жұмыс істеп, 1993 жылы жаппай қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы заң қабылданса, 1997 жылы Елбасы жарлығымен 31 мамыр Саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алу күні ретінде белгіленді. Ал күні кеше Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев  үндеу жариялап, арнайы мемлекеттік комиссия құрылатынын мәлімдеді. Осы орайда, «Egemen Qazaqstan» газеті айтулы датаның қарсаңында «Ғасыр зұлматы» тақырыбында онлайн дөңгелек үстел ұйымдастырған болатын. Іс-шараның түпкі мақсатының бірі – ашаршылық құрбандары мәселесін өз алдына бөлек қарастыру қажеттігіне жұртшылықтың назарын аудару еді.

Онлайн форматта өткен дөңгелек үстел жұмысына абайтанушы, ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор Мекемтас Мырзахметов, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, жазушы Смағұл Елубай, жазушы, зерттеуші Бейбіт Қойшыбаев, филология ғылымдарының докторы, профессор Айгүл Ісмақова, тарих ғылымдарының докторлары, професорлар Мәмбет Қойгелді, Талас Омарбеков, Зиябек Қабылдинов, Арайлым Мұсағалиева, Данагүл Махат, тарих ғылымдарының кандидаты Сәбит Шілдебай, музей қызметкері Гүлнұр Төлепбергенова қатысып, пайымды пікірлерін ортаға салды. Келелі жиынды «Egemen Qazaqstan» республикалық газеті» акционерлік қоғамының басқарма төрағасы Дархан Қыдырәлі ашып, жүргізіп отырды.

Дархан ҚЫДЫРӘЛІ: Өздеріңізге мә­лім, Қазақстанда 31 мамыр – Саяси қу­­ғын-сүргін және ашаршылық құрбан­д­а­­­рын еске алу күні. Осыған орай «Egemen Qazaqstan» арна­йы­ дөңгелек үстел ұйымдастырып отыр. Біраз уақыттан бері ел газетінде ашар­­­­шылық, саяси қуғын-сүргін тақы­­­ры­бы жүйелі түрде көтеріліп ке­­ле­­ді. Газеттің әр санында жер-жер­де­гі, өңірлердегі ашаршылық мәсе­ле­сін қозғап жатырмыз. Және осы та­­қы­рып алдағы уақытта да жал­ға­­сын табады. Себебі бұл – ғасыр зұл­ма­ты, ел басына түскен ауыр кезең, ауыр қасірет, үлкен нәубет. Бүгін біз ашар­­шылыққа, репрессия мен саяси қуғын-сүргінге қатысты қалам тербеп жүр­ген қаламгер ағаларымызды, архив ақтарған ғалымдарымызды, соны­­мен қатар музей қызметкерлерін және ақпарат саласының мамандарын, әдебиеттанушы, алаштанушы ғалым­дар­ды дөңгелек үстелге шақыр­ған едік. Осында арнайы қатысып отыр­ған­дарыңыз үшін сіздерге үлкен риза­шы­лық білдіреміз.

Біз бүгінгі тақырыпта ашаршылық туралы көбірек айтсақ деген ойымыз бар. Себебі саяси қуғын-сүргін, репрес­сия тақырыбы өте ауқымды. Тіпті ашар­­шылықтың өзі көбінесе 1932 жылдан бастап айтылып келеді. Ал 1921 жыл­­ғы ашаршылыққа келесі жылы 100 жыл болады екен. Одан арыға барсақ, 1918 жылғы Жетісудағы, Түркістан жерін­дегі алапат ашаршылықтың зар­дап­­тары да бар.

«Жұт жеті ағайынды» деген. Кеңес өкі­метінің орнауымен, 1916 жылғы кө­те­ріліспен бірге басталған Қазан төң­керісі, ақ пен қызылдың қырғыны, ашаршылық, күштеп ұжымдастыру, кәм­пескелеу, межелеу саясаты, сонымен қатар шекара асқан, жат жерге барып сіңіп кеткен қандастарымыздың мәсе­лесі, репрессия мәселесі түптеп кел­генде зұлмат кезеңнің бір көрінісі болатын.

Данагүл МАХАТ: «Egemen Qazaq­stan» газетіне осындай өзекті мәсе­лені көтеріп отырғаны үшін алғы­сым­ды біл­діремін. Кезінде «Еңбекші қазақ» га­зе­тін Смағұл Сәдуақасов басқарғанда өзекті мәселелер, оқшау ойлар айтылып, халықтың мұң-мұқтажын жоқтаған. Осы үрдісі бүгінде де жалғасын тауып отыр деп білемін.

Бүгінгі тақырып бір­­не­ше жылдан көтеріліп келеді. Қу­ғын-сүргін құрбандары күні мен ашаршылық құрбандарын еске алу күнін бөлек қарастыру басы ашық мәселе еке­ні айдан анық. Оны талқылағанда мы­наны ескерген жөн. Кеңес өкіметі жасаған қуғын-сүргін 1937-1938 жылдармен аяқталмайды. Ол тіпті, 1986 жылға дейін жалғасты десек артық айтқандық емес. Сондықтан 1937-1938 жылдарда қуғындалған қазақ зиялыларымен шектелмей, одан кейінгі қуғындалғандарды да ескеру керек. Бір мысал келтірейін. Ке­зіндегі Ақмола облыстық газетін бас­қарған Абылай Мұздыбаев Сағадат Тәштитовті, Бек Сүлейменовті, Жайық Бек­тұровты қызметке алғаны, Бек Сү­лей­ме­новпен хат жазысқаны үшін айыпталып, қуғындалған. Мұндай қазақ зиялылары өте көп. Қуғын-сүргін тақырыбын зерттеуді әрі қарай тереңдетіп зерттеу керек. Әсіресе халыққа қызмет еткен көптеген қарапайым адамдар қуғындалды. Соларды зерттеу үшін бұл мәселелерді бөлек-бөлек қарастырған жөн.

Ашаршылық пен қуғын-сүргін құр­бан­дарын құрметтеуде, оларды еске алуда білім саласы маңызды рөлге ие. Әсіресе тарих оқулықтарына мән берген абзал. Таяуда Президент Қ.Тоқаев білім жүйесі, оқулықтардың сапасы ту­ралы жақсы пікір айтты. Осыларды еске­­ре келе, өз ісінің мамандарын тарта отырып, тарих кітаптарындағы, оқу­лық­­тардағы жіберілген кемшіліктерді түзеуіміз керек. Сондай-ақ бұл саланы жү­йе­лі түрде жүргізіп, қуғын-сүргін мен ашаршылықты бөлек қарастырып, ба­ла­бақ­шадан бастап балалардың санасына сі­ңі­руге күш салсақ, нұр үстіне нұр.

Жүйелі жұмыстың тағы бір парасы – арнайы орталық, зерттеу институты және музей жұмысын ретке қою. Шетелде музей – жай тамашалап қайтатын орын ғана емес, балалардың, мектеп оқушыларының білім алатын, тарихты нақты материалмен сабақтастыра қарастыратын білім орта­лы­ғының бірі. Өкінішке қарай, қазіргі жас­тар көп нәрседен хабарсыз. Тәуел­сіз­дік алған кезде ашаршылық пен қуғын-сүр­гін құрбандарын зерттеп, көптеген құнды еңбек­тер жазылды. Бүгінде жастар соларды біле бермейді.

Архив деректерін зерттегенде мынаны ескеру керек. Жазылған хаттардан ақиқат мәселесін анықтау, адамның ойын білу қиын емес. Таяуда Зейнолла Төреғожиннің бұрын жарияланбаған, 1928 жылғы ақпанда жазған хаты қолыма түсті. Ол төрт беттен, алты тармақтан тұратын хатында бірнеше мәселенің басын ашады. Мәселен, Төреғожин үш рет Голощекинге хат жазған, сол кезде жасалған реформаларды нақты жүргізу үшін 15 миллион 500 мың сом ақша сұраған. Қысқасы, архивтерде осындай құнды мәліметтер өте көп.

........... ................ ..............

Данагүл МАХАТ: Өткен ғасырдың тарихы өте күрделі болғандықтан, оны жүйелі түрде зерттеуге маңыз беруіміз керек. Ұрпақты ұлттық тарихпен тәрбиелеу үшін оқулықтар ретке келтіріліп, музей­лер ашылғаны абзал. Бүгінгі күн тәртібіндегі мәсе­лелер биліктің де назарында тұр. Соны барлық ғалымдар мен мұғалімдер, зия­лы қауым қолдауымыз керек деген пі­кірдемін.

Дархан ҚЫДЫРӘЛІ: Расында, 1992 жылдан бері тарихымыздағы ақтаңдақтарды зерттеу барысында көп­те­ген жұмыс атқарылды. Алғашқы ко­­миссия да нәтижелі жұмыс істеді. Со­­ның мүшесі болған ағаларымыз бү­гін­гі жиынға қатысып отыр. Көркем туын­дыларда, ғылыми еңбектерде бұл тақырыптар жүйелі зерттеліп келе жатыр. Әлі де айтылатын мәселе көп. Бүгінгі жиын соның бір парасы болды деп ойлаймын. Халқымыздың басына енді мұндай зоба­лаң зұлмат түспесін деп тілейміз.

Дайындағандар
Рауан ҚАБИДОЛЛА,
Орынбек ӨТЕМҰРАТ,
Абай АСАНКЕЛДІҰЛЫ,
Светлана ҒАЛЫМЖАНҚЫЗЫ,
«Egemen Qazaqstan»