ХХ ғасыр басында дүниежүзін шарпыған техникалық және демократиялық даму үрдісі Ресей отарына айналған елдерге де жете бастады. Отаршыл үкімет қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптасқан материалдық және рухани мәдениет мұраларын жоққа шығару, халық жадынан өшіру мақсатында жанталаса жұмыс жүргізді. 

Алаш идеясын ұстанған қазақтың оқыған зиялы азаматтары мүлгіген ұлттық сананы оятуға талпынды. А.Байтұрсыновтың «Масасы», М.Дулатовтың «Оян, қазағы», Ә.Бөкейхановтың «Жаңарған Ресейдің ерікті азаматтары – қазақтарға» үндеуі қазақ халқының ұлттық санасын оятудағы маңызды қадам болды. Алаш зиялылары таратқан ұлттық идея ұлт азаттық күреске ұласты. Олар территориялық, мәдени және ұлттық ерекшеліктері ескерілген ұлттық – мәдени автономия құру мәселесін көтерді. Қоғамдық қатынастар өзгеріп, елде аласапыран оқиғалар орын алған кезде де алаш зиялылары қоғамдық – саяси мәселелермен қатар ағартушылық қызметті өз мойындарына алды. Оқыған қазақ зиялылары қоғамның барлық салаларына араласып өз ой-пікірлерін, көзқарастарын батыл баяндады. Алаш зиялыларын толғандырған мәселе қазақ қоғамының құндылықтары, оның болашағы болды. Қазақ халқының мәдени деңгейінің құлдырауы бодандық саясаттың салдары деп түсініп, тұйықтан шығар жол іздеді. 

Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов және М.Дулатов бастаған қазақ зиялыларының «Қазақ» газетін шығарудағы басты мақсаты да білім тарату, ұлттық тарихи-мәдени мұраны тірілту, халықтың рухани болмысын ояту болтын. 

«Қазақ» газетінің алғашқы сандарының бірінде Түрік баласы: «Өзінің тарихын жоғалтқан жұрт, өзінің тарихын ұмытқан ел қайда жүріп, қайда тұрғанын, не істеп, не қойғандығын білмейді, келешекте басына қандай күн туатынына көзі жетпейді. Бір халық өзінің тарихын білмесе, бір ел өзінің тарихын жоғалтса, оның артынша өзі де жоғалуға ыңғайлы тұрады» – деп жазды. Алаш зиялылары арнайы зерттеулері мен тарихи мақалаларында тәңірге сену, шамандық, ислам діні, эпостық-лирикалық жырлар, шешендік сөз өнері, даналық сөздер, фольклор, салт-дәстүр, ұлттық философия жайында жазды. «Әдебиеті, тарихы жоқ халықтар басқаларға сіңісіп, жұтылып жоқ болады. ... Қайдан өрбігенін, қайда өскенін, атабабалары кім болғанын, не істегенін білмеген жұртқа бұл талас- тартыс тар заманда арнаулы орын жоқ» - деп Азия картасының төрттен біріне ие болып тұрған қазақ халқының тарихы мен мәдениеті көмескі тартуы ұлтқа сын екенін жақсы түсінді. Сол кезеңде шыққан арабша, түрікше, орысша тарихи кітаптар хақиқатқа харап, шіп-шикі өтірік деп сынға алды. Тарихи кітаптардағы көп қатенің бірі деп «қазақ» атауы мәселесін, екінші қателік ретінде қазақтың шығу тегі туралы жаңсақ пікірлерді атап көрсетіп, қазаққа қазақ атауын қайтаруда көп еңбек етті. 

Алаш зиялыларының ұлттық тарихи-мәдени мұраны игеру жөніндегі еңбектерінің құндылығы уақыт өткен сайын арта түсуде. Ә.Бөкейханов және басқа да Алаш зиялылары қазақ ел болып, мемлекет болып тұру үшін өз бет – бейнемізді сақтап, қазақы ділімізді таза ұстауға ерекше мән берді. «Ұлттың сақталуына да, жоғалуына да себеп болатын нәрсенің ең қуаттысы – тіл. Сөзі жоғалған жұрттың өзі де жоғалады. Өз ұлтына басқа жұртты қосамын дегендер әуелі сол жұрттың тілін аздыруға тырысады. Егерде біз қазақ деген ұлт болып тұруды тілесек, қарнымыз ашпас қамын ойлағанда, тіліміздің сақталу қамын қатар ойлау керек» - деген ұстанымда болды. Әлихан Бөкейханов 1914 жылы «Қазақ» газетінің бір санында жазған «Мұсылман сиезі» деген мақаласында: «Анық түрік заты, халық тілі біздің қазақта» – деп жазды. Ол мұсылман сиезінде рухани мекемелерде қағаз татарша жазылсын деген заң жобасына үзілді-кесілді қарсы болды. «Абай, Шәкәрім, Міржақып, Мағжандай ақыны бар, бір жерде тізе қосып отырған 5 миллион қазақтың тілі қалай жоқ болады. ... Ғұмыр жүзінде біздің қазақ тілі өз бәйгесін алар. Абай, Ахмет, Міржақып, Шәкәрім, Тарғыннан һәм өзгелерден бұл көрініп тұр ғой» - деп ана тілінің арашашысына айналды. 

Сондықтан да мұсылман сиезіне қатысқан Хусайын қазіреттің: «Қағаз тілі бір болса, мұсылман бірігуіне жақсы, законда татар тілі болсын ...» - деген пікірімен келіспейтіндігін мәлімдеді. Сиезге қатысқан қазақ зиялылары Әлихан Бөкейханов пен Жаһанша Досмұхаметов Кавказ, Қырым және Қазан татарларының өздерінің де, бірінбірі түсінбейтін диалектикалық ерекшеліктері бар екенін алға тартып, жұртқа ыңғайлы болу үшін рухани мекеме қағазы әр облыста әр жұрттың өз тілімен жазылсын деген пікірін білдірді. Осылайша қазақ зиялылары ұлттың болашағы үшін бастарын қатерге тіге отырып та, ел ертеңіне деген сенім мен үмітті орнықтырып, халықтың халық болып қалуы үшін шексіз қызмет жасады. 

Саяси билікті қолдарына алған большевиктер партиясы мен оның көшбасшысы В.Ленин аса маңызды міндеттердің бірі – мәдени революция деп санады. Мәдени революцияның мақсаты да жаңа социалистік қоғамның адамын тәрбиелеу еді. «Мәдени революция» терминін алғаш рет 1917 жылға дейін философ А.А.Богданов өз еңбектеріне енгізген болатын. Оның пікірінше: «пролетариаттың әлеуметтік революциясы сол уақытта социалистік болуы мүмкін, егер пролетариат әлеуметтік революцияға дейін «өзінде мәдени революцияны» іске асырса, пролетарлық мәдениет жасай алса». Ал, В.Ленин өзінің 1923 жылы жазған «Кооперация туралы» деген мақаласында аталған терминді тұңғыш рет қолданды, кейінгі кезеңдерде жазылған «Біздің революция туралы» мақаласында осы идеяны одан әрі дамытты. Мәдени революцияны социалистік қоғам орнатудың, кооперациялаудың, шаруаларды жаңа құрылысқа тартудың басты шарттарының бірі ретінде қарастырды. 

20-жылдардың ортасынан бастап мәдениетке саяси ахуалдың ықпалы өзгере бастады. 1925 жылдың 18 маусымында «Партияның көркем әдебиет саясаты туралы» қаулысы шықты. ҚазАПП құрылды. Социалистік реализм тақырыбында жазу міндеттелді. 1928 жылғы желтоқсан айында Қазақ АССР-і Орталық Атқару Комитетінің IV сессиясы Латын графикасына көшу мәселесін қойды. «Латын әрпіне көшу – күн шығыстағы революцияның бір түрі» деп ұрандатқан В.Ленин өз мақсатына жету жолдарын іздестірді. Рухани отарлауды жалғастыра беруді мақсат еткен бұл науқанның уақыт өткен сайын саяси астарлары ашыла берді. Мәдениетке партиялық бақылау күшейтілді. Дінге қатысты мемлекеттік ерекше саясат ұстанды. 1926 жылдың қыркүйек айында БК(б)П Өлкелік партия комитетінің дінге қарсы насихат комиссясын құрды. Бүкілодақтық Орталық Атқару Комитетінің 1928 жылғы маусымдағы қаулысында басты бағыттар белгіленіп, «Дінге қарсы күрес-социализм үшін күрес» ұранымен іс- шаралар жүргізілді. Кеңес өкіметі 20-30 жылдары қоғамдық – саяси өмірдің барлық салаларына жаппай бақылау орнатты. Мәдениет саласыда осы кезеңде саяси қуғындаулар мен цензурадан тыс қалмады. Цензура мекемесі - 1918 жылы Революциялық әскери цензура мекемесі болып құрылып, азамат соғысы аяқталғаннан кейін Бүкілресейлік Төтенше комиссияның (ВЧК) құрамына берілді. Қазақстанда цензура мекемесі 1922 жылы 1 желтоқсанда құрылды. 

Қалыптасып келе жатқан тоталитарлық жүйе мәдениет саласында «түрі ұлттық, мазмұны социалистік мәдениет» жасау жолындағы бірыңғай интернационалдық мәдени кеңістікке бет алды. 

Данагүл МАХАТ,
тарих ғылымдарының докторы