<p> Ресей Федерациясының Саратов облысының үш мұрағатында «Қазақстандағы ХХ ғасырдың 20-50 жылдардағы жаппай саяси қуғын-сүргіндер мен оңалту процестері: мәліметтер базасын құру» бағдарламасы бойынша іздестіру жұмыстары өз мәресіне жетті. </p>

Ресей Федерациясының Саратов облысының үш мұрағатында «Қазақстандағы ХХ ғасырдың 20-50 жылдардағы жаппай саяси қуғын-сүргіндер мен оңалту процестері: мәліметтер базасын құру» бағдарламасы бойынша іздестіру жұмыстары өз мәресіне жетті.

Сапарға дайындық алдын ала басталып, Саратов облысының мемлекеттік мұрағатының (СОММ) сайтында орналастырылған ақпараттық-әдістемелік материалдар алдын ала пысықталды. Қорлардың тізімімен нөмірі, атауы, тақырыптық көрсеткіші бойынша мұрағат сайтында және алдын ала тапсырыс арқылы танысуға болады. Саратов қаласының басқа мұрағаттарына да хаттар жазылып, электронды пошта арқылы жіберілді. Бұл қалада туыстарым жоқ болғанмен, Дүниежүзі қазақтары қауымдастығындағы бұрынғы қызметімнің арқасында қазақ этно-мәдени қозғалысы жетекшілерімен бұрыннан таныстығым бар еді. Олар маған алғашқы кеңестерін беріп, мұрағат жанындағы тұрғын үйді жалға алу көмектесіп, Орал-Саратов-Орал көлік логистикасын түсіндірді.

Саратовта жұмыс істеп жүргенде архивке келушілердің саны өте екеніне, шын мәнінде оқу залдарында бос орын жоқ екеніне өз көзіммен көз жеткіздім. Мұнда оқу залы ашылғанға дейін кем дегенде бір сағат бұрын алдын ала келіп, кезекке тұру керек екен. Өйткені, мұрағат бір мезгілде таңғы сағат 10-дан бастап 20-дан аспайтын адамды қабылдайды. Ш. Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының директорының өтініш хатында оқу залына қабылдау туралы ғана емес, сонымен қатар, шетелдік іссапар мерзімінің қысқалығын ескере отырып, бөлек жұмыс орнын бөлу туралы өтініш айтылған еді.

Саратов қаласының орталығында орналасқан екінші мұрағат - Саратов облысының қазіргі заманғы тарих мемлекеттік мұрағаты (СОҚЗТММ). Егер сіз дүйсенбі күні СОҚЗТММ тапсырыс жасасаңыз, онда мұрағаттық істерді беру бейсенбіде іске асады. Дүйсенбі күні СОҚЗТММ-да тапсырыс берсеңіз, сәрсенбі күні аласыз. Өйткені, сейсенбі күні бұрынғы партия мұрағатының оқу залы келушілерге, оның ішінде шетелдіктерге де қызмет көрсетпейді. Біздегі резервтегі үшінші мұрағат – «Еділ немістерінің мемлекеттік тарихи мұрағаты» мемлекеттік аймақтық мекемесі болады. Бұл мұрағат Саратов облысы Үкіметінің 2005 жылғы 7 шілдедегі № 187-Пр қаулысымен Саратов облысының мемлекеттік мұрағатының Энгельс қаласындағы (бұрынғы Покровск) филиалы негізінде құрылған. Бұл қалаға жету үшін 109-шы бағыттағы троллейбуспен немесе автобуспен барасыз. Саратов пен Энгельс деген екі қаланы Волгоград су қоймасы бөліп тұр. Ұзындығы 2825,8 м. болатын атақты автомобиль көпірінен өтіп, Энгельске, яғни сол жақ жағалауға, ал Саратовқа қайта оралу үшін оң жақ жағалаумен барасыз. Бұл көпір 1965 жылы ашылған және сол кезде ол бүкіл Еуропадағы ең ұзын көпір болып саналатын.

Іссапардағы жұмыс тығыз кестеде өтті. ХХ-ғасырдың 20-30-шы жылдарындағы СОММ-да тапсырыс берілген құжаттардың көбісі микрофильмдерге көшірілген және кез келген жағдайда Қазақстаннан қоныс аударған мәжбүрлі босқындар туралы құнды мәліметтерді анықтау үшін толық тексеруді қажет етті. СОММ-дағы істердің тізімдемесі әрқашан қол жетімді болды. Бұл құжаттар кітапханалардағы кітаптар сияқты оқу залының шкафтарында жалпы оқырманға ұсынылады. Бұл тәжірибені қазақ мұрағаттары да қолға алса дұрыс болар еді. Мысалы, Қазақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік архивінде (Алматы) тауарлық-материалдық құндылықтардың үлестірмесі санына шектеулер бар және олар жеке бланкілерде тапсырыс беруі керек, ал бұл процесс кемінде бұл екі күніңді алады.

СОММ жүйесінде және компьютерлік базада құжаттардың электронды нұсқасы қол жетімді. Банкке барып мұрағат қызметтерін төлегеннен кейін құжаттардың сканерленген көшірмелеріне тапсырыс беруге болады. Өкінішке орай, оқу залына фотоқұжаттардың тізімдемесі берілмейді. Бірақ мен ұсынған фотосуреттер тізімі бойынша, оның ішінде Саратов облысындағы босқындар туралы мәліметтердің мұрағатта жоқ екендігі туралы жауап алдым.

Еділ немістерінің мемлекеттік тарихи мұрағатында «Волга немістері АССР Орталық Атқару Комитеті», «Красно-Ярск кантон кеңесінің атқару комитеті», «Еділ немістері АССР КНВД», «Жоғарғы АССР Әділет халық комиссариатының соты Еділ немістері, «АССР-нің Еділ немістерінің прокуратурасы», «Красно-Кут кантон кеңесінің атқару комитеті», кулактарды тәркілеу кантондары, тұтқынға алынғандар мен сотталғандарға бақылау істері, сондай-ақ, «Еділ немістерінің Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасындағы 1921 жылғы ашаршылық» фотоальбомы сияқты арнайы комиссиялардың қаражаттары мұқият тексерілді. Менің барлық тапсырыстарым бас мұрағатшы Ольга Яковлевна Суворованың бақылауының арқасында өз мерзімінде орындалды. Оның жоғары санатты кәсіби маман, қаражатты жақсы білетін ұйымдастырушы және барлық орындаушыларға құнды кеңестер беретін шебер менеджер екендігі анық байқалды.

Саратовта босқындардың ұрпақтарының естеліктері жазылып, олар фотосуреттермен бірге Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссияның порталына жіберіліп, «Мәжбүрлі босқындар» құжаттар жинағында ұсынылды.

«Мәжбүрлі босқындар» мұрағаттық материалдар жинағына бекіту және енгізу үшін Word бағдарламасындағы 16 құжат пен материал Астана қаласындағы Жобалық кеңсеге жіберілді.

Жоғарыда аталған мұрағаттардың басшылары мен қызметкерлеріне алғысымды білдіремін. Олардың құнды кеңестері нәтижелі жұмыс пен қажетті материалды іздеуге ықпал еткені сөзсіз.

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ тарих факультетінің түлегі, саяси ғылымдарының кандидаты, профессор Алма Тілекалиқызы Тәшпекова жұбайы, тарих ғылымдарының кандидаты Геннадий Александрұлы Тәшпековпен бірге мұрағатта жұмыс істегеннен кейін кешкі қаланың көрікті жерлерін көрсетті.

Алтын Орданың үшінші ірі қаласы орналасқан Саратов жерінің тарихын қысқаша айтып жеткізу мүмкін емес! Саратов бекінісінің негізі 1590 жылы қаланған. Саратов жерінің мақтанышы ғарышкер Юрий Гагарин және басқа да көптеген орыстар бар. Қалаға бір кездері Петр 1 де барған екен. Қаланың өзі де, тұрғындары да өте әдемі және әндер мен аңыздарда айтылатын Еділ оған ерекше көрік беріп тұр. Бұрынғы аттары Дмитриевская, Дворянская, Үлкен Кострижная («костриги» - зығыр және кендір қалдықтары деген сөзден шыққан), ал, 1927 жылдан бері осы атаумен аталып келе жатқан Сакко және Ванзетти көшелерінің қиылысына орналасқан СОҚЗТММ-ның қасында пәтер жалдап тұрдым

«Саратов облысының спортты және қазақ мәдениетін дамыту қоры» төрағасы Ерболат Темерболатұлы Өтешев, «Достар» серіктестігінің жетекшісі және домбыра пәнінің мұғалімі Жазира Аралқызы Жаксыбаева сияқты қазақ диаспорасының өкілдері мен жетекшілеріне ерекше алғыс білдіреміз. Жәзира КММ түлегі. Құрманғазы атындағы музыкалық колледжде «вокал» сыныбында сабақ береді. 1998 жылы Ресей азаматына тұрмысқа шығып, Саратовқа кеткен. Оның білімі мен ұстаздық таланты Ресейде үлкен сұранысқа ие және қазақтардың өз ортасында бір адамда кәсіби музыкант, ұстаз және ұйымдастырушы болу бақыты деп айтсақ артықтық етпейді.

Жазира Аралқызы – қазақтар ғана емес, орыстар, жергілікті саратовтықтар, татарлар мен ноғайлар (ноғайлар) қатысатын қазақ тілі курсының ұйымдастырушысы. Ал, Жазираның жолдасы, орыстың бір жігіті қазақтың отбасының күйеу баласы болып шықты.

Жазира Аралқызы «Ақ тілеу» шығармашылық ұжымы мен «Сарытау сазы» балалар фольклорлық ансамблін басқарады. Биыл қырғыздың «Сенімді дос» ертегісі желісі бойынша қойылған «Алтын сақа» ұлттық қуыршақ театрын ашты. Бұл шығарманы қазақ тіліне аударған Эльмира Мақашева, Қазақ облыстық драма театрының актрисасы. Жұбайы, режиссер Самал Әбуевпен бірге Саратовтағы Х.Бөкеева атындағы театрдың ашылуына ат салысқан.

«Алтын мұра» домбыра сыныбында болып, онда Мансұр Жамбылов пен Әлтаиыр Өтешев домбыраны сандық түрде ойнауды үйренуде тамаша нәтиже көрсеткенін білдім. Бүгінде 7 мен 14 жас аралығындағы 20 бала домбыра сабағына барады. Еділден келген үш домбырашы (біреуі ноғай) халықаралық байқаулардың лауреаты атанып, үйлеріне кубоктар мен мақтау қағаздарын әкелді.

Шаршамайтын Жазира Аралқызы жыл соңына дейін екі жобаны іске қосуды жоспарлап отыр: «Шеберхана» шеберханасы мен «Батыл бол» әңгімелесу клубы, онда онлайн және офлайн қазақ тілі курстарының 20 ересек студенті хош иісті шай үстінде бір-бірімен сөйлеседі.

«Ақ тілеу» шығармашылық ұжымының, халық арасында әжелер хоры деп аталатын ұжым мүшелерімен кездесуге қатыстым. Кенжалиева Гүлнар, Нұрмұхамбетова Гүлнар, Жетібаева Болдығыз, Өтеғалиева Зейнет, Иманғалиева Шолпан және Қалиева Ұлғаным сияқты Қазақстанның тумасы ата-бабаларының Еділге қалай жеткені туралы естеліктерімен бөлісті. «Біз бәріміз де босқындардың ұрпағымыз», - деп түйіндеді әйелдер.

«Қазақстан» мәдени орталығы» Саратов облыстық қоғамдық ұйымының басқарма төрайымы Үмітқаным Мағзұмқызы Жүнілбаеваға үлкен ілтипат пен шынайы құрметімді білдіргім келеді. Сондай-ақ, Саратов ұлттық ғылыми-зерттеу мемлекеттік университетінің қосымша кәсіптік білім беру институты директорының оқу және ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары Геннадий (Ғұбайдолла) Александрұлы (Бақтыгерейұлы) Тәшпековке, доцент, тарих ғылымдарының кандидаты, Ресей Федерациясының орта кәсіптік білім берудің құрметті қызметкері Н.Г. Чернышевскийге де алғыс сезімімді білдіремін. Ол «Саратов өлкесінің қазақтары: тарихи-этнографиялық очерктер» (2004), «Саратов өлкесінің қазақтары: тарих және қазіргі заман» (ғылыми редакторы – К.Н. Балтабаева), «Саратов өлкесінің қазақтары Ұлы Отан соғысы» (2020.), «Орыс шаруалары ХХ ғасырдағы саясаттың субъектісі ретінде» (2007), «Мыңжылдықтар тоғысындағы Ресей саяси партияларының құжаттары мен материалдарындағы аграрлық мәселе» (2007 ж.). 2009 ж., бірлескен автор А.Т.Тәшпеков)», т.б. еңбектердің авторы.

Қазақ диаспорасының өкілдері мен жетекшілері кездесу сәтінен бастап Батыс Қазақстанда туған ата-әжесін қиын-қыстау заманда аман алып қалып, қазақтың құтты атамекеніне айналған Саратов жерімен қоштасу сәтіне дейін кезек-кезек қасымда болды. Босқын қазақтардың ұрпақтары күні бүгінге дейін Еділ бойында өмір сүріп, онымен бірге қазіргі өмірдің мәңгілік көшінде ілесіп жүр...

Күлғазира Балтабаева,

Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі

мемлекеттік комиссияның 1-зерттеу тобының жетекшісі