По программе: «Массовые политические репрессии в Казахстане в 20-50-х гг. XX в. и процессы реабилитации: создание единой базы данных» с 12 по 24 июня 2022 г. доктором исторических наук, профессором Жакишевой Сауле Аукеновной была реализована научная командировка в г. Шымкент и Кентау, Байдибекский (с. Шаян), Ордабасинский (с. Темирлановка) и Сузакский (с. Шолак-Курган) районы Туркестанской области.

«ХХ ғасырдың 20-50 жылдардағы Қазақстандағы жаппай саяси қуғын-сүргін және ақтау процестері: бірыңғай деректер базасын құру» OR11465470 ғылыми бағдарламасы бойынша 2022 жылғы 12 маусым мен 24 маусым аралығында тарих ғылымдарының докторы, профессор Жәкішева Сәуле Әукенқызы Түркістан обылысының Шымкент және Кентау қалаларына, Бәйдібек (Шаян ауылы), Ордабасы (Темірлан ауылы) және Созақ (Шолақ-Қорған ауылы) аудандарында ғылыми іссапарда болды.

«Кентау облыстық мемлекеттік мұрағаты» КММ, «Түркістан облысының қоғамдық-саяси тарихының мемлекеттік мұрағаты» КММ және «Түркістан облысының мемлекеттік мұрағаты» КММ жұмыс кезінде Қазақстандағы 1920-1930 жылдардағы байларға, кулактарға, орта шаруаларға және шаруаларға қарсы қуғын-сүргіндерге қатысты бұрын анықталмаған құжаттық материалдар табылды. Бұл құжаттардың бірегейлігі бұрын кездеспеген қуғын-сүргінге ұшырағандар туралы мәліметтер екедігінде. Атап айтқанда, күшпен қоныс аударылған отбасыларға арналған ОГПУ анықтамалары, ондағы отбасының құрамы туралы мәліметтер, қуғын-сүргінге ұшыраған байлардың тәркіленген санаттары көрсетілген тізімдері, әр түрлi себептермен тәркілеуден босатылғандардың орнына қуғын-сүргінге ұшыраған байларды анықтауға мүмкіндік беретін әрбір байдың әртүрлі мерзімдегі тәркіленуі мен жер аударылуының жалпы тізімдері. Қазақ тілінің араб графикасын меңгерген маманның көмегімен отбасының құрамы, ересек және кіші (18 жасқа толмаған) мүшелерінің саны, аты-жөні, жасына қатысты 7 құжат кириллицаға аударылды.

«Түркістан облысының қоғамдық-саяси тарихының мемлекеттік мұрағаты» КММ-дегі 29 қордың Оп. 1. Д. 308 ісінен 1928 жылғы 15 наурыздағы бұрын қажеттілік болмаған құжаттар анықталып, сканерленді. Мұнда тәркіленуге дайындық кезеңінде, яғни, 1928 жылдың тамызында тәркіленуі тиіс байлардың алдын ала тізімдері, атқамінерлердің, кулактардың және орта шаруалардың тізімдері, сонымен қатар, Сырдария губерниясының славян аймақтары туралы мәліметтер бар (200-ден астам файл).

Негізінен араб графикасымен жазылған ГАОПИTO 89 беттік 29-қор, 1-инвентарьдағы 50 папка құжаттар талданып, сканерленді.

Түркістан облыстық мемлекеттік мұрағатында (ГАТО) Сырдария ауданы бойынша: № 26 және 74 қорлар бойынша 30-дан астам іс қаралды, № 26, 1 кол., № 2274, 1 кол. , 241-іс, № 74, 1 кол., 26-тiркеу бойынша тұлғалар тізімі анықталды.

Барлығы 295 іс қаралды. 1000-нан астам қаралған парақтан 91 беттік көшірме алынды.

Түркістан мемлекеттік облыстық мұрағатында Сырдария округтік комиссиясы жанындағы бай мүлкін тәркілеу жөніндегі комиссияның 74-қорынан (1-оп., 20-б.) Д.163-ден қосымша табылған, Онда, яғни, Д. 276 бай Сегізбаевты, Д. 247 - бай Байкөбековты, Д. 250 - бай Исабековты және қор істеріндегі басқа да байларды тәркілеп, иеліктен шығару (Д. 177, Д. 186, Д. 187, Д. 191, Д. 265, Д. 275) бойынша Нұсқаулық берілген.

Жұмыс барысында Кентау облыстық мемлекеттік мұрағатындағы 35, Оп. 1 және 1а құжаттарында Түркістан қаласы бойынша 42 байды, Түркістан облысы бойынша 164 байды тәркілеу және көшіру туралы хаттамалар анықталды. Бірақ, өкінішке орай, мұнда байлар, кулактар, орта шаруалар және Шаруа бойынша тізімдік материал жоқ. 103 парақта (Ф. 35, Оп. 1, Г. 1) Түркістан өлкесінен айырылғандардың 1923 – 1933 жж және 1934-1935 жж. тізімдері табылды. Бұл құжаттар саяси адалдығы үшін жұмысқа қабылдау және жұмыстан босатудағы таптық тәсілді байқауға мүмкіндік береді.

Бірсыпыра құжаттар негізінен, 1936 жылдан 1942 жылға дейінгі Түркістан ауданы Түркістан қаласына қатысты. Мұрағаттағы бұл құжаттардың басым бөлігі бұл жылдары латын әрпімен жазылған жеке басқа қатысты қызмет ауыстыру, мемлекеттік құпияны сақтауға қолхат, жалақы қоры туралы, қызметкерлердің жеке істері, құпия және аса құпия жұмысқа рұқсаты бар қызметкерлерге арналған сауалнамалық құжаттар сияқты аудандық атқару комитетінің құпия бөлімінің құжаттары.

Кентау мұрағатында Түркістан облыстық мұрағатының қорынан табылып, араб графикасынан қазақ тіліне аударылған құжаттар жинақталған «Әкімшілік, аумақтық өзгерістер бойша жөнсілтер» атты құжаттар жинағы жарық көрді.

Мемлекеттік комиссияның депортациялау жөніндегі жұмыс тобының мүшелері Кентау мұрағаты қызметкерінің көмегімен желі арқылы 1938-1940 жылдары Түркістан облысындағы КСРО-ның әр жерінен жер аударылған поляктардың тізімдері 3 парақта берілді. Сондай-ақ, 35 қордың Оп.1, ст. 2, Д. 19а ісінен Киров облысына эвакуацияланған колхозшылардың қоныс аударуы туралы құжаттар және 1937-1941 жылдары Түркістан облысына КСРО-ның әр жерінен жер аударылған колхозшылардың тізімдері, 121 қордан 46 парақтағы, Оп. 1., көш. 3, Д. 24. ісінен 1951-1953 жылдарға арналған «Таскөмірсай» учаскесінің № 4 ауылында уақытша тұратын кавказдықтардың тізімдері мен есебі табылды.

Бәйдібек аудандық мемлекеттік мұрағатында мұрағатында құжаттар тек Шаян ауданы колхоздарының шаруашылықтары кітабындағы 1937 жылдан бастап (Ф. 81, Оп. 1, Д.1) жне 1937–1939 жылдар аралығындағы Бұйырықтар (Кн. 1, св. 1, Д.2) түрінде берілген. Мұрағат директорының қуғындалған байдың шөбересінен алған сұхбаты жазылған.

Созақ және Ордабасы аудандарында мемлекеттік облыстық мұрағаттарды қарастырдық. Бұл мұрағаттарда соғыстан кейінгі жылдардан бері бүгінгі күнге дейінгі жеке құрам туралы құжаттар ғана ұсынылған.

Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау бойынша

Мемлекеттік комиссияның Жұмыс тобының мүшесі,

тарих ғылымдарының докторы, профессор Жакишева С.А.