В июне 2022 года состоялась служебная командировка в г.Усть-Каменогорск, с целью сбора статистических данных по раскулачиванию баев, кулаков, середняков и шаруа. Государственный архив Восточно-Казахстанской области и его филиалы содержат материалы первичного уровня по составлению списков кулаков, баев и аткаминеров на высылку и ликвидацию как класса.

2022 жылдың маусым айында байлар, кулактар, орта шаруалар мен шаруалардың тәркіленуі туралы статистикалық мәліметтерді жинақтау мақсатында Өскемен қаласына іссапар болды. Шығыс Қазақстан облысының мемлекеттік мұрағатында және оның бөлімшелерінде тап ретінде жер аудару және жою үшін кулактардың, байлардың және атқамінерлердің тізімдерін жасау бойынша бастапқы деңгейдегі материалдар сақталған.

Кулактардың тізімдеріне қоса берілген ең құнды мәліметтер олардың соттылығы, экономикалық жағдайы, отбасы құрамы, ақтар қозғалысына қатысуы, жалдамалы жұмысты пайдаланғаны үшін тәркіленіп, құқығынан айырылған азаматтарды сипаттайтын жеке анықтамаларға қатысты болып табылады. Бұл аспектілер республикалық деректер базасында қуғын-сүргін құрбандарының профилін кеңейтуге мүмкіндік береді. Бұдан өзге, арыздар, өтініштер, шағымдар, дауыс беру құқығын қалпына келтіруге, тәркіленген мүлікті қайтаруға бағытталған өтініштер сияқты эго-құжаттар анықталды. Облыстық мұрағат материалдарында астық-ет дайындау науқандары кезінде кеңес өкіметіне қарсы іс-әрекеттер жүргізген субкулак, кулак деп танылған антисоветтік әрекеттері үшін сотталғандардың сот істері де бар.

«Зырян жұмысшы, шаруа және қызыл әскер депутаттары кеңесінің атқару комитеті» (1929-1932), «Зайсан жұмысшы-шаруа және қызыл әскер депутаттары кеңесінің атқару комитеті» (1926-1938), «Жұмысшылар, шаруалар және Қызыл Армия депутаттары Ұлан Кеңесінің атқару комитеті» (1928-1935) және т.б. қорларының материалдарының көшірмелері жасалды.

Шығыс Қазақстан облысы мемлекеттік мұрағаты филиалдарының зерттелген мұрағаттық құжаттарына сәйкес, Семей облысы бойынша аудандық (ААК) немесе уездік атқару комитеттері (УАК) жанындағы ауылдық және ауылдық кеңестердің әкімшілік іс-әрекеттерінің құрамында байлар мен кулактарды жоюдың мынадай траекториясы көрсетілген:

Зырян аудандық атқару комитетінің мәліметі бойынша:

1930 – 914 адам қуғын-сүргінге ұшырады (нақтылансын)

1930 ж.- ауылдық кеңес хаттамалары бойынша 1182 адам сайлау құқығынан айырылды.

1931 ж. – 2826 адам ауылдық кеңес мәжілісінің хаттамасы бойынша жер аударуға ұсынылды.

Катонқарағай ААК мәліметі бойынша:

1932 ж. – 296 адам шығаруға ұсынылды

1929-1936 жж – 1517 адам сайлау құқығынан айырылды

Өскемен УАК мәліметі бойынша:

1930 - 1968 адам кулак шаруашылықтарының тізіміне енді

1931 ж.- 101 адамға салық салынып, кулак шаруашылықтары ретінде ұсынылды, Белоусов ауданы.

1933 ж. – 47 адам тұрғылықты жерінен шығарылды, Белоусов ауданы.

1933 ж.- 36 адам салыққа тартылды, кулак шаруашылықтары ретінде ұсынылды, Белоусов ауданы.

Шығыс Қазақстан облысы ГА-ның құпия бөлімінде Шемонаиха аудандық атқару комитетінің (аудандық атқару комитеті) мәліметтері бойынша жер аударылған кулактардың тізімдері бойынша жұмыстар жүргізіліп, 560 адам тізімі жасалды.

Іссапар аясында Семей қаласында ЦДНИ-де жұмыс жүргізіліп, Бесқарағай ААК 1931-1933 жж. хаттамалары бойынша қуғын-сүргінге ұшыраған байлардың тізімдері табылды.

Шемонаиха аудандық атқару комитетінің мәліметі бойынша (іс құпия болып табылады):

1930-1932 жж – Ауылдық кеңестер мәжілісінің хаттамалары бойынша жер аударуға ұсынылған 578 адам

Зайсан ААК мәліметі бойынша:

1930 - 269 адам кулак шаруашылықтарының тізіміне енгізілді.

№1201 «Бесқарағай аудандық атқару комитеті» қорында Бесқарағай ауданына қарасты кулак-бай шаруа қожалықтарының атауларының тізімдерін қамтитын 28 іс көлеміндегі 1931-1933 жылдар аралығындағы Бесқарағай ауданы бойынша ірі көлемдегі жеке әкімшілік істері табылды.

Барлық мұрағат құжаттары араб әліпбиінде дайындалған, осыған байланысты байлар мен кулактар, отбасы құрамы, мүліктік жағдайы туралы құнды жеке мәліметтері бар барлық құжаттарды, сондай-ақ ауылдық және ауылдық кеңестер құрған анықтамалар, кедейлер жиналыстарының хаттамаларын кириллицаға аудару қажет.

Ш. Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының

ғылыми қызметкері     Смағұлова А.