«ХХ ғасырдың 20-50 жылдардағы Қазақстандағы жаппай саяси қуғын-сүргін және ақтау процестері: бірыңғай деректер базасын құру» OR11465470 ғылыми бағдарламасы бойынша 2022 жылдың 08 тамызы мен 20 тамызы аралығында тарих ғылымдарының докторы, профессор Мусағалиева Арайлым Сәбитқызы Астрахань облысының (Ресей) мемлекеттік мұрағатында ғылыми-зерттеу қызметін атқару мақсатымен іссапармен болды.

Іссапар барысында тарихшы Қазақстандағы ХХ ғасырдың 20-50 жылдардағы жаппай саяси қуғын-сүргіннің құжаттары анықталған мұрағат қорларымен жұмыс жасады. Астрахан облысында екі мұрағат бар: Астрахан облысының мемлекеттік мұрағаты және осы мұрағаттың филиалы ретінде әр жылдардағы партия құжаттары сақталған Астрахан облысының мемлекеттік қазіргі құжаттама мұрағаты.

Астрахан облысында 150 мыңға жуық қазақ тұрады, Ресейдегі ең үлкен қазақ диаспорасы осында орналасқан. Бірақ олардың кеңестік кезеңдегі тарихы туралы бірде-бір монография, тым болмаса көлемді мақала жоқ. Олар да қуғын-сүргін, ұжымдастыру, иеліктен шығару, т.б. науқандардың азабын көрген. Бұдан өзге, Астрахан облысы шекаралас өлке болғандықтан, 1930 жылы Қазақстанның батыс облыстарынан көтеріліс кезінде біздің қазақтарымыз көптеп қоныс аударған. Мұрағаттарда жұмыс жасау іссапары кезінде (Ш.Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының алдын ала ұсынысы бойынша, сондай-ақ тарихшының тікелей өтініші бойынша) Қазақстанның Астрахан облысындағы Консулдығы көмек көрсетті.

Бұл облыстық мұрағатта 1927-30 және 1935-1936 жылдардағы Астрахан облыстық халық депутаттары Кеңесінің құжаттары сақталған. Астрахан облысының мемлекеттік мұрағатында келесі: № 1 – Астрахан облыстық халық депутаттары Кеңесі және оның атқару комитеті, № 6 – Астрахан қалалық жұмысшы, шаруа депутаттары Кеңесінің атқару комитеті, № 1. 1095 - Астрахан аудандық еңбекшілер депутаттары Кеңесі және оның атқару комитеті, № 1393 - Астрахан аудандық халық есеп басқармасы, № 6 - Астрахан аудандық партия комитеті, № 2 - Астрахан губерниялық атқару комитеті қорлары зерттелді. Сапар барысында Астрахан облысының облыстық мұрағатынан алынған материалдар зерделенді.

Астрахан округі 1928 жылы құрылды, аудан орталығы Астрахан қаласы болды. Содан кейін Астрахан округіне Астраханск, Владимировский, Енотаевск, Зеленгинск, Икрянинск, Камызякск, Красноярск, Марфинск, Харабалинск және Чернояр аудандары кірді. Марфа және Краснояр аудандары бұрын ҚазКСР Гурьев облысының құрамында болған. 1930 жылы Астрахан округі таратылып, оның аудандары Төменгі Еділ өлкесінің тікелей басқаруына берілді. Партиялық құжаттар Төменгі Еділ аймағының орталығы мен Сталинград облысының мұрағаттарына тапсырылды. Бірақ, құжаттардың көбін партияның аудандық комитеттерінен, сондай-ақ Астрахан қалалық Кеңесі атқару комитетінің қорынан таптық. Сондықтан, саяси қуғын-сүргін құрбандары тақырыбы бойынша мұрағат құжаттарын зерттеу өте маңызды болды. Өйткені, көптеген қазақтар Ресей аумағында да тәркіленген еді.

Жұмыс барысында Марфин ауданындағы мал санағының, Марфин ауданындағы мал шаруашылығының санағының қорытындылары, Қазақстанға жер аударылған кулактардың тізімдері, Астрахан округтік жер басқармасынан, Астрахан округі атқару комитеті бойынша, кулактармен күресу жөніндегі арнайы комиссия, аз ұлт әйелдерінің бірінші аудандық съезі бойынша хат алмасулар, Қазақстаннан келген қазақтардың құрылымы, мәдени-тұрмыстық, колхоздық ахуалын қарастыру нәтижелері, Төменгі Еділ облыстық атқару комитеті президиумының мәжілістерінің хаттамалары сияқты құжаттар қаралды.

Сондай-ақ Марфин және Краснояр өлкелеріндегі тәркіленген бай қазақтардың жеке істері де қаралды.

Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау бойынша

Мемлекеттік комиссияның Жұмыс тобының мүшесі,

тарих ғылымдарының докторы, профессор Мұсағалиева А.С.

2022 жылғы 25 тамыз