Іле ауданы Боралдай кентінің маңындағы «Қандысай» саяси қуғын- -сүргін мемориалы жанында зұлмат жылдары қасақана «Халық жауы» деген жаламен атылған марқұмдардың басында саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алуға арналған шара өтті.
Тұңғыш Президентіміз Н. Назарбаев 1993 жылы 31 мамырды «Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні» деп белгілеп, Жарлыққа қол қойғаннан бері Боралдай кентіндегі «Қандысайға» келіп, 31 мамыр күні жазықсыз жапа шеккен арыстарымыздың рухына тағзым етіп, еске алу шаралары өтуде. 1929 жылдан бастап 1938 жылға дейін Қызыл кеңестің солақай саясаты, атақты «үштіктің үкімімен» қазақтың бас көтерер азаматтарын түгелдей осы сайда атқан болатын. Т. Жүргенов, Х. Домұхамедов сынды сол кездегі Алаштың белді азаматтары да осында жерленген деген ақпарат бар. Жылдағы дәстүр бойынша биыл да атаулы күнде ауданымыздағы мемлекеттік мекеме басшылары, мәдениет қызметкерлері және тұрғындар саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алуға «Қандысай» сайына жиналды. Сонау 1992 жылы арнайы зерттеулерден кейін ашылған бұл қорымда жазықсыз қуғын-сүргін зұлмат заманындағы Алаш азаматтары жерленгенін дәлелденгеннен соң ескерткіш қойылған болатын.
Онда Іле, Түрксіб, Алатау, Жетісу аудандарының әкімшіліктері мен зиялы қауым өкілдері және мекеме қызметкерлері ескерткішке гүл шоқтарын қойып, қуғын- -сүргін құрбандарын бір минут үнсіздікпен еске алды. 1930 жылдары болған солақай саясат тұтастай қазақ халқына ауыр қасірет әкелді. Жазықсыз қудаланды, атылды. Ашаршылыққа ұшырады делінген тарихи әңгімелерде. Осы кезеңде Қазақстанда 103 мың адам қудаланды. Ал, «халық жауы» деп 25 мың азамат ату жазасына ұшырады.
«Асыра сілтеу болмасын, аша-тұяқ қалмасын», - деген саясат сол кездегі КСРО құрамындағы бірнеше ұлттың жан-жаққа шашырап, ата жұртынан жан сауғалап кетуіне әкеп соқтырды. Сол тұста Қазақстанға 800 мың неміс, 102 мың поляк, 19 мың кәріс және басқа да ұлттардан 507 мың адам күштеп жер аударылды. Қиын кезеңді басынан өткергеніне қарамастан, қазақ халқы жүз мыңдаған кінәсіз жандарды жомарттылығымен құшақ жая қарсы алды. Аталған қырғының зардаптары әлі күнге сейілген жоқ.
Еске алу шарасында сөз алған осы жерде жерленген, сол кездегі Алакөл болысы Әлиасқар Басшұғұловтың шөбересі Советхан Сәкенұлы: - «Тәуелсіздік үшін Алаштың арда ұлдары солақай саясаттың құрбаны болды. Соның ішінде менің атам Әлиасқар Басшұғұлов та болған. Ол кісі қазіргі Алакөл ауданында болыс болған адам. Атаман Анниковқа 200 бас жылқы берген деген жаламен атылды. Аяусыз зорлық-зомбылық көрді», - деді. «Сол бір зұлмат кезеңде біздің елімізге де мыңдаған өзге ұлт өкілдері жер аударылды. Қазақ жұртшылығы барлығына құшақ жайып, бір үзім нанын бөліп берді. Біз олардың есімін ұмытпай, әрдайым ұлықтауымыз қажет», - деді шарада сөз алған тарихшы, ардақты ұстаз Қазақ КСР Орталық Атқару Комитеті төрағасы 1936-37 ж.ж. төрағасы Ұзақбай Желдірбайұлы Құлымбетовтың қызы Орынша Құлымбетова.
Орынша апамыз тарихтан тың дәйектер келтіре отырып, зұлмат жылдардағы Қазақстанның саяси-әлеуметтік жағдайының қиындығын баяндап, арыстарымызды күңірене еске алды. 19 комиссардың бірі болған Ұзақбай Құлымбетов жайлы естіп, білгенін көпшілікке айтып берді. Өзекті өмірдің өкініштісі сол, атқарған еңбегінің нәтижесін көре алмай, небәрі отыз тоғыз жасында, қоғамға еңбегі сіңіп, марапатқа ие болып, халқының қалаулысы, депутат, әрі нарком бола тұрып, өз қоғамының жауы атану кімге де болса ауыр тиері хақ.
Мемлекет қайраткері Темірбек Жүргеновтың сүйегі дәл осы «Қандысай» сайында жерленіпті. Оны сол кезде Темірбек атамыздың туыстары көму үшін әкелген көліктің жүргізушісін кездестіріп, соңынан қалмай жүргенде осы жерді көрсетіпті. Қазба жұмысы басталғанда расында да сүйектер табылып, арулап көмілген екен.
Бұл жер кейін ескерткіш орнатылып, халықтың жазықсыз қуғында қызыл Кеңес саясаткерлерінің қолынан қаза тапқандарға құран бағыштайтын орнына айналған. Шара аяқталғанда қуғын-сүргін құрбан- -дарына арнап құран оқылып, ескерткіш басына гүл шоқтары қойылды.
Өз тілшіміз
