Екі диктатор текетіресі арасында жаншылған кешегі сарбаз сатқын ба?

Конвенция бойынша соғысушы елдер тұтқындарының құқықтарының сақталуын бейтарап елдер үкіметтері бақылауға тиісті. Бірінші дүниежүзілік соғыста Ресей тұтқындарының мүдделерін протектор-мемлекет ретінде Испания қорғады, ағылшын, француз, серб тұтқындарының мүддесін қорғаудағы протектор болған АҚШ та орыс тұтқындарына жанашырлық жасап отырды. Сондықтан барлық соғысушы елдердің түтқындары Гаага келісімі бойынша берілген құқықтарды пайдаланды. Соғыс аяқталған соң Антанта елдері Германия үкіметіне неміс лагерьлерінде Гаага конвенциясының соғыс тұтқындарын қорғайтын құқықтық нормаларының бұзылғандығы туралы айыптаған ноталар жіберді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында алғаш рет тұтқынға әскерлер орасан көп мөлшерде түсіп, ұзақ уақыт бөтен елде қамауда өмір сүруге мәжбүр болды, оларды тұтқындаушы мемлекет асырады. Антанта мен Тәрттік одақтың әскерге шақырылған адам күшінің 10 пайызы тұтқынға түсті, осылайша, соғыстың аяғына қарай Ұлыбританияда - 328 мың, Францияда – 350 мың, Австро-Венгрияда - 916 мың, Ресейде - 2,25 млн, Германияда 2,4 млн тұтқын болды. Сан мыңдаған адамды түтқында ұстау, аспен, киіммен қамтамасыз ету, соғыс біткен соң елдеріне қайтару орасан көп қаржыны керек етумен қатар тұтқында ұстау ережелерін жетілдіруді талап етті. Көп мемлекеттер қатысқан халықаралық қақтығыста қолға түскен тұтқындардың құқықтарын реттеуге 1907 жылғы конвенцияның 17-бабы аздық етті. Сондықтан осы мәселені талқылау үшін Халықаралық Қызыл Крест комитеті 1921 жылы конференция ұйымдастырды. Конференцияда тұтқындардың құқығы туралы конвенцияның жобасы жасалды. Бұл конвенцияның бұрынғы осындай құжаттардан айырмашылығы-тұтқындардың құқықтары туралы мәселе жалпы соғыс жүргізудің ережелері мен заңдарынан бөлініп, жеке мәселе ретінде арнаулы талдауға түсті. Жоба барлық елдерге жіберілді және ұзақ уақыт талқыланды. Соның нәтижелерін бекіту және жаңа конвенцияны қабылдау үшін 1929 жылы шілдеде Женевада 47 мемлекет қатысқан конференция өткізілді. Конференция барысында 1929 жылдың 27 шілдесінде «Соғыс тұтқындарын күтутуралы» арнаулы конвенция жасалды. Конвенцияда әскери адамдардың тұтқынға түскен сәттен бастап репатриацияға дейінгі кезеңдегі барлық құқықтары көрсетілді, тұтқындаушы мемлекеттер үкіметтерінің міндеттері толық түрде белгіленді. Бұл құжатта тұтқындардың тұрмыс жағдайы мен құқықтары, жаралылар мен ауру тұтқындарды күту, тұтқындаушы жақтың міндеттері нақтыланды.

47 мемлекет мақұлдаған бұл келісімге Германия 1934 жылдың 21 ақпанында қол қойды. Кеңес Одағы Женева келісіміне қосылған жоқ. Осы ағат шешімін ақтау үшін КСРО Женева келісімі ұлттықжәне нәсілдік кемсітушілікті арапаттайды деген сылтау тапты, өйткені келісімде «соғысушы жақтар мүмкіндігінше әртүрлі нәсілдер мен ұлттар өкілдерін бір лагерьде ұстамауға тиісті» деген бап бар еді. Ал Кеңес өкіметінің патшалық Ресейдің шетелдермен жасаған барлық келісімдерінің күшін жоюы енді оның Гаага келісіміне де қосылмайтынын көрсетті. Кеңес Одағы осылайша өз азаматтарын халықаралық құқықнегізінде қорғану мүмкіндігінен айырды.

1929 жылдың 27 шілдесіндегі «Соғыс түтқындарын күтутуралы» Женева конвенциясы 8 бөлімнен, 97 баптан тұрады. Конвенция бойынша: түтқындар тіркеуге алынып, тізімдері протектор-мемлекетке (Швейцарияға) беріліп отырады; түтқын лагерьлерін Қызыл Крест өкілдері тексеріп тұрады; тұтқындарға берілетін тамақ мөлшері тұтқындаушы елдің тылдағы әскери бөлімдеріне берілетін мөлшерде болуға тиісті; тұтқындардың өз елінен сәлемдеме алуға және Кызыл Крестен азық-түлік, витамин, дәрі-дәрмек алуға, лагерьдегі ауыр жағдай туралы арыз айтуға құқы бар. Әрине, сталиндік басқару жүйесі елді орасан үлкен түрмеге айналдырғанын еске алсақ, Кеңес Одағының жоғарыда аталған келісімдерге неліктен қол қоймағанын түсіну қиын емес. Әлбетте, фашистік Германияда Женева келісіміне қол қойған елдер тұтқындарының жағдайлары бірдей болған жоқ. Олардың арасында ең жағдайы ауыры поляктар болды, алайда олар да Қызыл Крестен көмек алып тұрды, белгілі бір құқықтары болды, сондықтан жаппай қырылуға ұшыраған жоқ. Женева конвенциясын мойындамаған Кеңес Одағы тұтқындар мәселесіне қатысты өзіндік жеке құжат дайындауға әрекет жасады. КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі 1941 жылы 1 шілдеде «Соғыс тұтқындары туралы ереже» қабылдады. «Ережеде» Гаага және Женева конвенцияларының бірқатар ережелері сақталғанымен де бұл құжат кеңестік ішкі заңдылыққа жататындықтан, Кеңес Одағымен соғысушы мемлекеттер үшін ешқандай да міндеттілік сипатқа ие бола алмайды. Ереже бойынша барлық соғыс тұтқындарымен олардың статусына орай қарым-қатынас жасауға, оларға кеңестік әскери қызметкерлермен тең дәрежеде медициналық көмеккөрсетілуіне, туыстарынан хат-хабар, сәлемдеме алу мүмкіндігіне кепілдік берілді. Алайда ережеде тұтқындарды зиянды еңбек шарттарымен жұмыс істетуге тыйым салынбады, айыпталушы тұтқынды қорғаушымен қамтамасыз етутуралы айтылмады, айыпкерге өлім жазасын берген үкім Қызыл Крест пен сол тұтқынның отанына хабарланбастан орындалатын болды. Бұл Женева келісімінің 32, 61, 66-баптарына қайшы келеді.

Әрине, бұл ереже Германия қарулы күштері бас қолбасшылығының Кеңес Одағына шабуыл жасауқарсаңында шығарған бұйрық-нұсқауларымен салыстырғанда адамшылықтұрғыда жасалғаны рас. Атап айтқанда, 1941 жылдың 6 маусымындағы комиссарлар туралы бұйрық халықаралық құқережелерін өрескел бұзу және адамшылық қүзіреттерін мүлде теріске шығарудың үлгісі болды. 1941 жылы 16 маусымда Империялық қарулы күштердің басшылығы «Барбаросса» жоспарына сәйкес алдағы соғыста кеңестік тұтқындарға қалай қарау керектігі жөнінде арнаулы бұйрық (№ 25/41) шығарды. Бұйрықтың екінші бөлімінде кеңес тұтқындарына қатысты саясаттың негіздері белгіленді. Құжатта нацизм мен большевизмнің деологиялық қарама-қайшылығы атап көрсетілді: «Большевизм -ұлтшыл-социалистік Германияның қас жауы. Демек, Қызыл әскер тұтқындарына өте бір сақтықпен және ұстамдылықпен қарауқажет. Тұтқындардың, әсіресе, азиаттектестерінің зұлым болатыны ескерілсін. Сондықтан олардың, әсіресе, большевиктік арандатушылардың аздаған қарсылығының өзіне аяусыз да табанды тойтарыс жасалуға тиісті. Кез келген белсенді және енжар наразылық толық жойылсын. Соғыстұтқындарының бейбіт тұрғындармен және күзеттегі жауынгерлермен қарым-қатынасына жол берілмесін! Біздің қарсыласымыз 1929 жылғы 27 шілдедегі тұтқындарды бағып-күту туралы келісімді мойындамады. Алайда біз үшін ол соғыс түтқындарын бағып-күтудің негізін құрайтын болады». Алайда келесі беттердегі сөздер бұл құжаттың ешқандай халықаралықкелісімдерге сәйкес келмейтінін көрсетті. Онда кеңестік тұтқындарға қатысты мынадай саясат негіздері белгіленді: соғыс тұтқындары шаруашылыққа емес, әскердің тікелей мұқтаждары үшін пайдаланылуы мүмкін; бұл жұмысқа ақы төленбейді; офицерлер мен санитарлық құрам жалақы алмайды; қарулы күштердің ақпараттық бөліміне соғыс тұтқындары туралы мәліметтер жіберілмейді; соғыс тұтқындарын тамақтандыру мәселесі арнайы бұйрықта көрсетіледі; тұтқындарға қорғаушы мемлекеттермен немесе көмектесуші қоғамдармен байланыс жасауға тыйым салынады; тұтқындаушы мемлекет алдында тұтқындардың мүддесін қорғауға өкілеттік алған сенімді адамдар тұтқындарға жіберілмейді; тұтқындарға қарсы қылмыстық сотісін жүргізу Женева келісімімен шектелмейді. Германия қарулы күштері жоғарғы қолбасшылығының №3058/41 Жарлығында 1929 жылғы Женева конвенциясы аталған да жоқ.

Германия Кеңес Одағына шабуыл жасаған соң 1941 жылы 23 маусымда Халықаралық Қызыл Крест комитеті соғысушы мемлекеттер үкіметтеріне түтқындардың тізімін жасаужәне оларды жариялау туралы ұсыныс жасады. Бұган Кеңес Одағынан басқа мемлекеттердің барлығы келісімін берді. Кеңес Одағы 1929 жылғы конвенцияға қосылмағандығын және қосылуға дайын еместігін көрсетті. Кеңес өкіметінің Халықаралық Қызыл Крест комитетіне жіберген жауабында Кеңес Одағы 1929 жылғы конвенцияны емес, 1907 жылғы Гаага конвенциясын қолданады деп хабарлады. Алайда Кеңес Одағының Гаага конвенциясына да ресми түрде қосылмағанын ескерсек, Халықаралық Қызыл Крест комитетіне бұл жауаптан келер-кетер ештеңе жоқ болатын. 1941 жылдың 2 шілдесінде Т.Губер Анкарада соғыс тұтқындары мәселесімен айналысатын кеңестік орталық құру туралы ұсыныс жасады. В.Т.Молотов бұл ұсынысқа да келісіп, Анкарада барлық келіссөздерді жүргізуөкілеттігі C.А.Виноградовқа тапсырылғанын хабарлады.

1941 жылы 17 шілдеде Кеңес Одагы Швецияга Германия алдында Кеңес үкіметінің мүддесін қорғау туралы өтініш жасады. 19 шілдеде Швецияга жіберген нотасында Германия тұтқындар мәселесінде Гаага келісімін қолданган жағдайда Кеңес өкіметі осы келісімді мойындайды деп көрсетілді. Кеңес Одағы соғыс түтқындары мәселесінде ең соңғы, жаңартылған және мемлекеттердің басым көпшілігі қолдаған Женева келісімін қолданғысы келмеді. 1941 жылдың 8 тамызында Гитлердің жауап-нотасы жіберілді. Бұл құжатта: «Кеңес өкіметі өз әскерлерінің неміс тұтқындарына көрсеткен озбырлықтарын ескермей, карсы жақтың халықаралық құқ ережелерін қолдануы туралы әңгіме көтереді, …кеңес әскерлері қолынан қаза тапқан неміс тұтқындардың өліктері табылып отырған жағдайда Қызыл әскерді өркениетті мемлекеттің әскері деп тану мүмкін емес» деген айыптар тағылды. Нота «соғыс тұтқындарына қатысты келісім туралы сөз қылмастан бұрын кеңес өкіметі өз әскерлерінің және басқа мекемелерінің неміс тұтқындарына көзқарасын түбірінен өзгертуге дайын екенін дәлелдесін» деген сөздермен аяқталды. 1941 жылдың 16 тамызында Мемлекеттік Қорғаныс Комитетінің №270 Жарлығы шықты. Бұл құжатта Кеңес әскерлері қатарында жасқаншақтық, қорқақтық көрсетіп, жауға тұтқынға түсу жиілегенін атай келіп, жауынгерлерге жауға соңғы мүмкіндігі қалғанша қарсылық көрсету бұйырылды және тұтқынға түскен қолбасшылар мен саяси қызметкерлердің жанұясы қудаланатыны туралы айтылды. Шегінуге немесе жауға тұтқынға түсуге дайын тұрғандарды табанда атуға рұқсат берілді.

1941 жылдың 16 тамызында КСРО Қорғаныс халық комиссарының жауынгерлерге жауға соңғы мүмкіндігі қалғанша қарсылықкөрсетуді, тұтқынға түспеуді бұйырған, тұтқынға түскен қызыләскерлердің жанұясы қудаланатыны туралы жарлығы шықты. Көп ұзамай-ақ сол жылдың 8 қыркүйегінде фашистер әскеріне де кеңестіктұтқындарға өте қатал түрде қарау, оларға ешқандай аяушылықтың болмауы туралы бұйрық келді.

1941 жылдың тамыз айында АҚШ Мемлекеттік хатшысы Г.Хелл Мәскеудегі американ елшісіне Кеңес Одағының 1929 жылғы Женева конвенциясына қосылатын ниеті бар-жоғын анықтауды тапсырды. Алайда американ елшілігінің әрекеті нәтижесіз аяқталды, кеңес өкіметі бұл мәселені сөз етуге құлық танытпады. 1941 жылдың тамызында Қызыл Крест кеңестік тұтқындарға өз елінен сәлемдеме жеткізіп, көмектесуге ниет білдірді. Бұл ұсынысты да В.Т.Молотов қаржы жоқ деген сылтаумен қайтарып тастады. Өз кезегінде немістер де канадалық Қызыл Крестің кеңестік тутқындарға витаминдер жеткізу туралы ұсынысын қабылдамады.

АҚШ президенті Ф. Рузвельтпен кездесуінде В.Молотов Кеңес Одағының Женева келісіміне қосылмайтындығын тағы қуаттады. Кеңес үкіметінің бұл қадамы тұтқындардың жағдайын жақсартпағандығы даусыз. Халықаралық Қызыл Крестің өкілі М. Жюно Германиядағы лагерьлерді аралаған кезде қатар тұрған кеңестік және ағылшын тұтқындарының тұрғын жайының, тұрмыс жағдайларының арасында үлкен айырмашылық бар екендігін, кеңестік тұтқындардың ауыр тағдырын көріп, наразылық білдірген. Сонда лагерь коменданты Кеңес Одағының Женева келісімін мойындамай отырғанын тілге тиек етіп, ақталған. Бұдан кейін Кеңес Одағының соғыс тұтқындарына қатысты халықаралық келісімдердің ережелерін сақтауға мүдделі еместігі айқын көрінді. Ендігі жерде Сталин неміс тұтқындары туралы қорқынышты хабарлардың үнемі таралып отыруына күшсалды. Кеңес Одағының бейтарап елдердегі елшілері екі жақтың тұтқындарының жағдайын жақсарту бағытындағы барлық қадамдарға наразылық білдіріп отырды. 1943 жылы сәуір айында Анкарадағы Ватиканның елшісі монсеньер Д. Ронкалли Кеңес Одағыныңелшісіне кеңестік тұтқындарға көмек ұйымдастыру туралы ұсыныс жасады. Оған кеңеселшісі: «Біздің үкімет соғыс тұтқындарының жағдайына назар аударуға тиісті емес, өйткені олар сатқындар» деп жауап берді.

Бейтарап елдерден осы хабарлар жеткен бойда Германия Қарулы күштерінің тұтқындар мәселесімен айналысатын бөлімі кеңестік тұтқындардың отанына оралуы осы соғыста немістердің жеңіске жетуіне тікелей байланысты деп жар салып, үгіт-насихат жұмысын өрістетті. Соғыс тұтқындарының Отанға қайтқаннан кейінгі тағдыры да өте қайғылы болды. 1943-1947 жылдарда Кеңес Одагына бес жарым миллионга жуықсоғыс түтқыны мен Германияға жұмысқа айдалған азаматтар қайтарылған. Қайтып келген соғыстүтқындарының шамамен 20 пайызы туған жеріне оралды, 20 пайызы қайта түтқындалып, кеңес лагерьлеріне жіберілді, қалғандары Сібірдің алыс аудандарына жер аударылды, соғыста қирап қалған аудандарда ауыр жұмысқа салынды, бірқатарының тағдыры белгісіз.

Екінші дүниежүзілік соғыста Германияның да, Кеңес Одағының да соғыс тұтқындарына қатысты халықаралық құқ ережелері мен зандылықтарын сақтамағаны даусыз. Демек, кеңестік соғыс тұтқындары екі тоталитарлық мемлекеттің, екі диктатордың арасында жаншылып, қорғансыз, мүсәпірлік жағдайға түскен.

Гүлжаухар КӨКЕБАЕВА,
тарих ғылымдарының
докторы, профессор