Қуғын-сүргін мен ашар­шы­лық­қа қатысты баға бер­генде қалың көп­шіліктің де, зерттеу­ші­лердің де ал­дынан кесе-көлденең шыға беретін бір мәселе бар. Ол – архив құжат­та­рының барлығын ашып, онда бір-бірінің үс­тінен арыз жазған­дардың есім-сойын жария­лау не­месе жария­ламау мә­селесі. Мұндай құжаттарды жария­лауды жақтайтындар ұлт зиялыларына домалақ арыз жазғандар кім екенін білу са­нада сілкініс жасап, тарихтан шы­нымен сабақ алуға бас­тайтынын айтады. Қарсылар құжат­тарды ашу арыз-ша­ғым жазғандар­дың ұрпағы бар екенін, оларды әшке­релеу ел ішінде өнбейтін даудың басталып, бір-бірін айыптап, өштік пен қастыққа апарып соғуы мүмкін деп қауіптенеді. Алайда екі жақ та мұндай құжаттардың ерте ме, кеш пе ашы­латынына кәміл сенеді. Ал қуғын-сүргін кезінде азаматтардың аты­лып, түрмеге қамалуына себеп болған арыздарды жазғандарды қазір неге атамасқа? Архивтерді ашатын кез келген жоқ па? Бұл сауал­дарға тарихшылар жауап берсін. 

ХХ ғасырда жазба деректер көп жинақталды. Жазба деректердің ішінде көп жариялана бермейтіні, деректі ішіне бүгіп ұзақ жылдар зерттеушісін күтіп жататыны – ол хаттар, сонымен қатар сіз айтып отырған архивтегі арыз-шағымдар. Тарих ғылымы үшін өткен ғасырдағы кеңестік тоталитарлық жүйенің қуғын-сүргіндері кезеңіндегі жазылған арыз-шағымдар да деректің бір түрі, олардың мазмұны да бір-біріне ұқсамайтын әр алуан болып келеді.

Қуғын-сүргін кезінде арыз жазғандар туралы архив деректерін ашу қажет пе, жоқ па? Осы сұрақ көп қойылады. Бұл мәселеде тарихшы маман ретінде ұстанымым мынадай: алдымен ол деректер кімге қажет? Егер белгілі бір зерттеу аясында, тарихтың ақтаңдағын ашуға қосымша дерек ретінде қажет болса, онда ХХ ғасырдың қарама-қайшылықты, күрделі кезеңінің деректерін, оның ішінде арыз-шағымдарды деректанулық талдаудан өткізіп, ғылыми түсініктерімен жариялауға немесе зерттеуде пайдалануға болады.

«Кезінде арыз жазғандар туралы», яғни арыздың иесі туралы мәліметті жариялау деген мәселеде де дерекке ғылыми талдау жасамай, жариялаған дұрыс болмайды деп ойлаймын. Себебі біздің қоғам кешегі ХХ ғасыр тарихын біледі дегенмен де, сіз сұрап отырған архивтен алынған қуғын-сүргін кезіндегі арыз және арыз жазғандар деген мәселеде мұқият болатын тұстар бар. Олай дейтінім әкімшіл-әміршіл жүйе тұсында халықты қорқытып-үркітіп, күштеп немесе  арнайы тапсырыспен жазғызған арыздар да бар. Ақиқат архивтегі және басқа да тарихи деректерді салыстыра терең зерттеп, талдау жасау барысында ашылады. Егер қуғын-сүргін кезіндегі арыз және арыз жазғандар туралы деректерді жариялағанның өзінде де деректанулық ғылыми талдаудан өткізіп, ғылыми түсінік, ғылыми анықтама беріп көпшілік оқырманға ұсынған абзал.

Аманкелді ҚҰРМЕТҰЛЫ