(Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссияның жалпы жұмысы мен осы комиссияның республикалық және облыстық мүшелерінің Аягөз жеріне сапары туралы) 

   Тұтас халықтарды жер бетінен жойып жіберуге арналған қанды қол билеушілер жасаған жантүршігерлік қылмыстар легін кезінде айтуға ешкімнің жүрегі дауаламаған. Ал ол туралы шындықтар мен сұмдықтарды айтқан ұлт серкелері империяшылдардың алып «ет машинасына» түсіп, туралып кете берген.
   Иә, Кеңес заманында қанша бүркемелесе де санаға сызат салған зұлматтар кезі келгенде бәрібір жарыққа шыға бастады. Алапаттардан аман қалғандар өліара кезеңдерді оңтайлы пайдаланып, болашақта ондай нәубеттерді болдырмау қамына кірісті. Соның өзінде құрсауы әлі де босамаған алып машина әрекеттерін тоқтата қойған жоқ. Бірақ, сұмдық нәубеттер халық көкірегінде сақталған.    
   Көбіне қорқынышты аңыз, әңгімелер түрінде таралып жатты. Алғаш рет ғажайып тарих ғалымы Бекмаханов Кенесары хан туралы шындықтың шетін шығарғаны үшін ғана қатаң жазаланды. Жазушы Ілияс Есенберлин де Кеңесары хан туралы жазған «Қаһар» романы үшін қудаланды. Дегенмен, осындай батыл еңбектер қазақ интеллигенциясының озық ойлы, отаншыл азаматтарының көкірегіне ұшқын түсірді...
   Сонымен, 1988 жылы алғаш рет саяси қуғын-сүргінге ұшырағандарды ресми ақтаудың алғашқы кезеңі басталған болатын. Міне, содан бері де 35 жыл өтіп кетіпті. Ұрпақ алмасты. Кешегі оқиғалар тарих қойнауына сіңді. Сол зұлматтарды бастан кешірген жандар түгілі, олардың балалары да келместің кемесіне мініп, көзден ғайып бола бастады.
   Иә, болашақта бақытты өмір сүру үшін өткенді ұмытуға болмайды. Сонымен, 2020 жылы ҚР-сы Президенті ҚасымЖомарт Кемелұлы Тоқаевтың жарлығымен саяси қуғын-сүргін көргендерді толық ақтау жөнінде мемлекеттік комиссия құрылды. Республика, артынша облыстарда оның филиалдары құрылды. Осы комиссия мүшелері мен қоғам белсенділері бұрын көзге ілінбей, тасада қалып келе жатқан көптеген жайттардың бетін ашуға кірісті. Әрине, бұл іспен ең алдымен тарихшылар, көнекөз шежіреші - өлкетанушылар айналысады.
   Өткен айдың соңында Семей қаласында Абай облысындағы осы комиссия мүшелерінің арнайы отырысы болып еді. Сол отырыста Абай облысының өткен тарихи кезеңдері мен саяси қуғын-сүргінге ұшырағандарды, олардың ұрпақтарын ақтауға, ашаршылық құрбандары, қазақ ұлтына жасалған геноцидтер, өзге де ұлттарға көрсетілген қасіреттер, Алашордашылар жайлы, Кеңес заманындағы әртүрлі саяси қысымдар мәселелері көтерілді. Осы айтылғандарды толық ақтау, ұрпақтарымен, жергілікті тарихшы - өлкетанушылармен байланыс және өзге де көптеген мәселелер қаралған болатын.
   Осы аптаның басында республикалық комиссияның мүшесі,Лев Гумилев атындағы ЕҰУ «Отырар кітапханасы» ғылыми орталығының директоры, тарих ғылымдарының докторы, профессор Данагүл Ахметкәрімқызы Марат бастаған бір топ Абай облысының аймақтық (облыстық) комиссиясының мүшелері, атап айтқанда:
   Марат Данагүл Ахметкәрімқызы - Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті "Отырар кітапханасы" ғылыми-зерттеу орталығының директоры, тарих ғылымдарының докторы, профессор, Саяси қуғын - сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссияның мүшесі.
   Рахметуллин Еркін Ерланұлы - Alikhan Bokeikhan University "Алаштану" ғылыми-зерттеу орталығының директоры, Абай облыстық саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі комиссияның жұмыс тобының жетекшісі.
   Қадырова Лаура Қабдылғазықызы - Абай облысы Қазіргі заман тарихын құжаттандыру орталығы ҒАА және құжаттарды пайдалану бөлімінің басшысы, Абай облыстық саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі комиссия мүшесі.
   Қариева Тоты Амангелдіқызы - Семей қаласының Шәкәрім атындағы университеті Тарих және құқық кафедрасының оқытушысы, тарих ғылымдарының кандидаты, Абай облыстық саяси қуғын - сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі комиссияның жұмыс тобының жетекшісі келіп Аягөздік тарихшы, өлкетанушы, шежірешілермен кездесу өткізіп кетті.
   Жоғарыда, сөз басында нәубеттер туралы тектен тек айтқан жоқпыз. Тұтас бір халықтарды қамтыған солақай саясат Аягөзді де айналып өткен жоқ. Әсіресе, 1916 жылғы «Ақ патшаның» маусым жарлығынан басталған нәубеттер лек-легімен осы өңірді де қамтыды. Бала кезімізде үлкендердің ашаршылық жылдардағы сұмдықтар жайлы айтатын қорқынышты әңгімелерін талай естігенбіз. Ал «Халық жауы» деген желеумен жазықсыз жазаланған ұлт серкелері жөнінде сан алуан жалақорлық әңгімелерді сол кезде өкімет саясатын талдай алмайтындар мен жағымпаз мансапқұмарлар түйсінбей теріс әңгімелер айтатын-ды. Сондай әңгімелерді естіп, көбіміздің қазақ халқы үшін күресіп, өзін құрбандыққа шалған асыл азаматтарымызды жек көргеніміз де өтірік емес...
   Уақыт өте келе кімнің кім екені миымызға құйыла басталды. «Алтын кездік қап түбінде жатпайды» дегендей, аққа құдай жақ болып, шырылдаған шындықтар ашылып, ақиқаттар өмір мінбесіне көтерілді. Оны аша білген, ауыр жүкті көтере білген ел азаматтарына мың да бір алғыс...
   Бүгінде нәубеттердің бетін ашып, ол жөніндегі оқиғаларды, деректерді, ел аузындағы әңгімелерді жинақтап, бірнеше том кітап дайындап жатқан, әрі осы тақырыптардың жүгін көтеріп жүрген комиссия мүшелері мен қоғам белсенділерінің жүректілігіне, рух тазалығына еріксіз риза боласың. Өйткені, әлі күнге дейін кейбір деректерді жарыққа шығаруға көпшілік жасқанады. Өйткені, әлі де бүгінгінің Бекежандары мен Қодарлары, Жантықтары арамызда жүр.
   Өз басым осы тақырыптарды үнемі көтеріп жүрген Тұрсын Жұртбай сияқты қажымас қайраткер ғалымға, Берік Әбдіғали сияқты бүгінгі басшыға, Данагүл, Еркін, Лаура, Тоты, Мұқтар, Құсмилия сияқты тұлғаларға риза боламын. Қазір ондай зиялылар қатары көбейіп келе жатқаны қуантады. Әсіресе, саяси құрбандар Алашордашылар тақырыбы әлі де зерттеуді қажет етеді.
   Осы жолғы Аягөздіктермен кездесуде комиссия мүшелері, белгілі ғалымдар көзге көрінбейтін үлкен еңбектермен айналысып жүргендерін көрсетті. Енді көпшілікке ұғынықты болу үшін осы комиссияның басты жұмыс бағыттарын атап кетуді жөн көрдім.
 1.Құрбандар мен зардап шеккендер санаты БАЙ, КУЛАКТАР, ЖАРТЫЛАЙ ФЕОДАЛДАР (ОРТА ШАРУАЛАР), ШАРУАЛАР.
   2.Құрбандар мен зардап шеккендер санаты КҮШТЕП Ұ Ж Ы М Д А С Т Ы Р У , О Т Ы Р Ы Қ Ш Ы Л А Н Д Ы Р У , ЕТ ДАЙЫНДАУ, АСТЫҚ ДАЙЫНДАУ ЖӘНЕ ӨЗГЕ ДЕ ХАЛЫҚҚА ҚАРСЫ К О М П А Н И Я Л А Р Д Ы Ң ҚҰРБАНДАРЫ.
   3.Құрбандар мен зардап шеккендер санаты ХАЛЫҚ КӨТЕРІЛІСТЕРІ МЕН Қ А Р С Ы Л Ы Қ Т А Р Ы Н А Қ А Т Ы С У Ш Ы Л А Р САУАЛНАМА.
 4. Құрбандар мен зардап шеккендер санаты ҚУҒЫН - СҮРГІН ЖӘНЕ АШАРШЫЛЫҚ КЕЗЕҢІНДЕГІ МӘЖБҮРЛІ БОСҚЫНДАР.
 5. Құрбандар мен зардап шеккендер санаты ҚАЗАҚСТАНҒА ЖЕР АУДАРЫЛҒАН ХАЛЫҚТАР МЕН АРНАЙЫ ҚОНЫС АУДАРЫЛҒАНДАР.
  6. Құрбандар мен зардап шеккендер санаты ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ГУЛАГ ЛАГЕРЛЕРІНІҢ ТҰТҚЫНДАРЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ОТБАСЫ МҮШЕЛЕРІ.
 7. Құрбандар мен зардап шеккендер санаты ҚАЗАҚСТАННЫҢ АЗАТТЫҒЫ, ТӘУЕЛСІЗДІГІ ЖӘНЕ АУМАҚТЫҚ ТҰТАСТЫҒЫ ҮШІН КҮРЕСКЕНДЕР.
 8. Құрбандар мен зардап шеккендер санаты ЕКІНШІ ДҮНИЕЖҮЗІЛІК СОҒЫСТАҒЫ ӘСКЕРИ ТҰТҚЫН - ҚАЗАҚСТАНДЫҚТАР (1939- 1945 ЖЖ).
   9.Құрбандар мен зардап шеккендер категориясы. ДІН ӨКІЛДЕРІ.
   Осы тақырыптар соңында әрқайсына арналған кеңейтілген сауалнамалар мен анықтамалар бар. Оны тұтастай жариялауға біздің газеттің мүмкіндігі шектеулі. Ал кез келген тақырыпқа қатысты деректер беру, не зерттеу қажет болса, толық таныстыруға біз дайынбыз.
    Ең бастысы-елі үшін еңіреген, не адалдығы үшін көрсетінді болған, еріксіз тұтқынға түскен, сөйтіп орынсыз жазаланған жандарды ақтау, тарих бетіне шығару әрқайсымыздың парызымыз.
    Өз басым Аягөз өңірінде ең алғашқылардың бірі болып жазықсыз жазаланған Аягөздік тұлғалар жөнінде талмай еңбек етіп кеткен кешегі ағамыз Таңсықтық Дінмұхамет Жантасовтың сонау өткен ғасырдың сексенінші жылдардағы ерен еңбегіне таң қаламын. Әрине, өзге де ата - баба рухына бас иген қариялар мен ғалымдар бар. Ең бастысы - Дінмұхамет аға ауылда жатып-ақ көптеген құнды деректер бере білген дала академигі.
   Одан кейін Бақанас ауылынан Кәрібай Дүтбаев пен оның ұлы Алман Кәрібайұлы да көптеген шежіре, дерек жинаған тұлғалар. Амал қанша, қазір өткен өмірдегі зобалаңдар жайлы жақсы білетіндер азайып кетті. Дегенмен, бүгінде арамыздағы шежіре қария, «Шұбартау көтерілісі» кітабының авторы Нәстілек Сәменбетовтың орыны ерекше.
   Иә, Аягөз бұл тақырыптарды қозғаудан кенже қалып тұр. Өкінішті! Әлі де арамызда тек байлық қана қуып, сол дүние байлығы үшін бәрін де сатып жіберетін әпербақан, дүниебайлар баршылық. Олар үшін рухани қазына, ел болашағы керек емес. Кезінде Абайды сабаған туыстар, Шәкәрімді аяусыз атқан қандықолдар, мансап үшін туған інісі мен ағасын байлап беретін қанішерлердің жалғасына көп болып салиқалы тосқауыл қоюмен ғана бірлігі мықты бай-қуатты ел бола аламыз.
   Сонау 1990-шы жылдары жерлес ағамыз Ғабиден Құлахметовтың Аягөздің шерлі тарихына жанұшыра үңілгенін жақсы білеміз. Бүгін Таңсықтан шыққан өлкетанушы Анар Срайлқызы да айтарлықтай еңбек етуде.
   Өткен зобалаңдарда қуғын-сүргін көрген ата-апалар мен бабаларды толық ақтау-өте маңызды іс. Қаншама жылдар- «халық жауының баласы, туысы» деген желеумен еш жазығы жоқ жандар қудаланып, жапа шекті. «Сатқын болған екен» деп Ұлы Отан соғысында еріксіз тұтқынға түскендерді шеттеттік. Солақай саясат салдарынан бас сауғалап, жан-жаққа қашқан туыстарымызды жазғырдық. Соның бәрінде қазақ халқын жоюға байланысты империяшылдардың арам пиғылды саясаттарының тұрғанын сезінбедік. Ұлы хакім Абай айтқандай «Бірімізді біріміз дос көрмедік». Өткен ғасыр басында ғана Иран халқы небары 9 миллиондай ғана болған екен. Береке-бірлік арқасында бүгін 90 миллионға жетіп отыр. Сол тұста қазақ та сол шамалас болған (ресми мәліметке көптеген ауылдар еңбеген). Егер зобалаңдар мен нәубеттер болмағанда бүгінде санымыз 100 миллионға жететін ел болатын едік.
   «Ештен кеш жақсы», біз бүгін енді - енді еңсемізді көтеріп келе жатқан елміз. Өткендегі қасіреттерді білу - жас ұрпақ үшін қажет.
   Рас, тарихтағы мынадай сұмдық қырғындар үшін күші мен берекесі мығым елдер сол зардап шектірген елдерден өтемақы да талап етер еді. Оған біз әзірге шамасызбыз, шарасызбыз. Қазіргі басты мақсат - ұлтты ұйыстырып, салиқалы, білікті де зайырлы ұлт болып қалыптасу, өткендегі зұлматтарды қайталауға жол бермеу.
   Осы мақалада айта кететін бір жайт, комиссия мүшелерінің саяси қуғын-сүргіннен аштыққа ұшырағандар мен оның себептерін бөліп қарастыру. Сондай-ақ, Қазақстандағы геноцидтер мен қудалауларды 1916 жылғы маусым жарлығына байланысты ұлт - азаттық көтеріліс кезеңінен бастау туралы мәселе көтеру.
   Қорыта айтқанда, арнайы мемлекеттік комиссияның мемлекетті нығайту мен рухын күшейтуге қосар үлесі мол. «Батпандап кірген ауру-мысқалдап шығады» демекші, әбден санамызға сіңіп алған менмендік, жағымпаздық, жікшілдік сияқты рухани сырқаттардан арылсақ қана берекелі ел боламыз. Ал әзірге шерлі ақын, рухты ақын Төлеген Айбергенов айтқандай: “Дүние арылған жоқ, адам қолы жасаған ұяттардан” демекші, әлі рушылдық, жікшілдік, жағымпаздық мінезден арыла алмай жүрміз.
   Рулық қалыптан шығып, ұлттық қалыпқа түсейік. Әділетті де адал қоғам қалыптастыруға күш салайық. Осы іспен айналысып жүрген ақжүрек адамдарға қолдау көрсете білейік.

Бақытөмір Шалғынбай, Облыстық саяси қуғын-сүргінге ұшырағандарды
 толық ақтау комиссиясының мүшесі.
Жазушы-журналист.